11.1 Introductie
In dit laatste hoofdstuk van het BetonZakboek beschrijven we hoe we de productie van cement en beton kunnen verduurzamen om te komen tot klimaatneutraal beton in uiterlijk 2050. We doen dit aan de hand van de in november 2024 door het Cement&BetonCentrum gepubliceerde Roadmap CO2-reductie voor cement en beton in Nederland. Deze roadmap beschrijft de reductie-initiatieven van de cementindustrie en de geschatte emissiereducties van aangrenzende sectoren in de betonketen. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste onderdelen van de roadmap beschreven en wordt dieper ingegaan op de achtergrond en de technologische randvoorwaarden die hebben geleid tot de roadmap.
11.2 CO2-emissie cement en beton
Cement
Wereldwijd draagt de productie van cement ongeveer 7 % bij aan de totale door mensen veroorzaakte CO2-emissie. In Nederland is de bijdrage met 1,9 % (2021) weliswaar veel lager maar ook relatief groot. Dat de bijdrage van in Nederland toegepast cement fors lager is dan de wereldwijde bijdrage heeft meerdere oorzaken. Het gaat om een verhoudingsgetal en Nederland stoot als rijk land relatief veel CO2 uit. Daarnaast gebruiken we minder beton: ongeveer 0,75 m3 per inwoner ten opzichte van 1,75 m3 per wereldburger. Maar de belangrijkste oorzaak is dat het gemiddelde CO2-profiel van in Nederland toegepast cement het laagste ter wereld is, vooral door het gebruik van hoogovencement. In het percentage voor Nederland zijn uiteraard de emissies in het buitenland als gevolg van de productie van in Nederland toegepaste cement en klinker meegenomen.
Betonketen in Nederland
De productie van de grondstoffen voor beton (in binnen- en buitenland) en van het beton zelf (zonder wapeningsstaal) draagt 60 % bij aan de totale CO2-emissie in de betonketen. De overige 40 % is afkomstig van transport, bouw- en sloopwerkzaamheden en wapeningsstaal, zie onderstaande figuur. Ongeveer 98 % van het CO2-profiel van (ongewapend) beton wordt bepaald door cement.

(figuur gebaseerd op data uit Milieu-impact van betongebruik in de Nederlandse bouw, CE Delft, 2013)
11.3 Vergelijking met andere materialen
De forse CO2-emissie als gevolg van de productie van cement resulteert niet in een ongunstig CO2-profiel van beton. Ook op gebouwniveau is het milieuprofiel van een constructie van beton meestal vergelijkbaar met of zelfs gunstiger dan het milieuprofiel van een constructie van andere materialen, inclusief verlijmd hout (CLT). Zeker wanneer we het over de gehele levensduur van een constructie bekijken, dus inclusief het energieverbruik en onderhoud, is beton een verantwoorde keuze. Beton is echter vanwege de betrouwbaarheid, veiligheid, veelzijdigheid, regionale beschikbaarheid en lange onderhoudsarme levensduur een zeer gewild materiaal. Daardoor wordt er wereldwijd meer beton geproduceerd dan alle andere materialen bij elkaar, zie onderstaande figuur. Ook in Nederland is beton het meest toegepaste materiaal. Ruim 75 % van de totale massa aan bouwmaterialen voor de woning- en utiliteitsbouw bestaat uit beton en daarnaast wordt beton natuurlijk gebruikt voor bestrating en straatmeubilair, betonverhardingen, het rioolstelsel, sluizen, bruggen en viaducten.

Samengesteld door het Cement&BetonCentrum op basis van diverse bronnen. Andere materialen dan keramiek, asfalt, cement en beton worden ook of juist vooral buiten de bouw toegepast.
Wereldwijd wordt jaarlijks ongeveer 14 miljard m3 beton per jaar geproduceerd. In 2022 werd hiervoor 4,1 miljard ton cement geproduceerd, waarvan meer dan de helft in China en een kwart in de rest van Azië. Het aandeel van de Europese unie in de totale cementproductie was in 2022 4,3 %.
De productie van cement is in de afgelopen decennia veel harder gestegen dan de groei van de wereldbevolking, zie onderstaande figuur. De forse toename is dan ook vooral het gevolg van de toename van de welvaart in met name Azië. Zodra de welvaart toeneemt ontstaat er verdere verstedelijking en behoefte aan beton voor onder andere huizen, rioolstelsels, verhardingen en infrastructuur.

Samengesteld door het Cement&BetonCentrum op basis van diverse bronnen.
Vanwege de enorme vraag naar beton en daarmee naar cement is er ondanks het relatief gunstige milieuprofiel van beton toch een forse bijdrage aan de totale CO2-emissie.
11.4 Weinig alternatieven voor portlandcementklinker
De enorme vraag naar beton en daarmee naar cement maakt het zoeken naar een alternatief voor op portlandcementklinker gebaseerd cement lastig. De meeste grondstoffen vallen af omdat ze ofwel schaars zijn ofwel omdat er geen bindmiddel van te maken is. Zo zijn er reparatiemortels voor beton op basis van magnesiumfosfaatcement, maar serieus opschalen levert problemen op met de voedselproductie, aangezien fosfaat een belangrijke en nu al schaarse component is voor kunstmest.
Portlandcementklinker wordt gemaakt van grofweg 80 % kalksteen en 20 % klei en dat zijn materialen die onbeperkt beschikbaar zijn. Kalksteen wordt hoofdzakelijk gevormd door skeletjes van plankton. Jaarlijks wordt er in de oceanen meer kalksteen gevormd dan gebruikt wordt voor de klinkerproductie. Dat was de afgelopen vele miljoenen jaren ook al zo en daarom is overal ter wereld kalksteen ruim voorradig. Klei ontstaat door de verwering en erosie van gesteenten en wordt voortdurend gevormd en afgezet.
Met het gebruik van kalksteen en klei als basis wordt portlandcementklinker gevormd uit de elementen zuurstof, silicium, calcium, ijzer en aluminium en daarnaast bevat klinker onvermijdelijk wat natrium, kalium en magnesium. Deze elementen vormen samen 98 % van de aardkorst, zie onderstaande figuur. IJzer is in ertsvorm overigens wel redelijk schaars (voorraad voor enkele eeuwen) en ook aluminiumerts is niet oneindig beschikbaar (~20.000 jaar), maar voor de productie van klinker gaat het om ijzer en aluminium die aanwezig is in klei.

Omdat de mogelijkheden voor alternatieven beperkt zijn zal ook in de voorzienbare toekomst beton hoofdzakelijk worden gemaakt met op portlandcementklinker gebaseerd cement. En beton vervangen door andere materialen levert milieutechnisch meestal geen winst op maar is ook alleen al op basis van het enorme volume niet mogelijk. Het is daarom noodzakelijk om de CO2-emissie als gevolg van de productie van cement en beton te reduceren en uiteindelijk terug te brengen tot nul. In de volgende paragrafen worden de hiervoor benodigde stappen beschreven.
11.5 Route naar CO2-neutraal cement en beton
Cement
Cement draagt zoals eerder aangegeven bijna 60 % bij aan de totale CO2-emissie van de betonketen. Het is echter niet eenvoudig om de CO2-emissie van de basisgrondstof voor cement, portlandcementklinker, te reduceren bij de productie, vooral omdat de CO2 die vrijkomt bij het verhitten van kalksteen, de zogeheten procesemissies, niet te vermijden zijn. Deze emissies vormen ongeveer tweederde van de emissies als gevolg van de productie van klinker. Grofweg een derde van de CO2-emissies bij de productie van klinker is het gevolg van het gebruik van brandstoffen om de grondstoffen, hoofdzakelijk kalksteen en klei, te verhitten tot uiteindelijk 1.450 °C. Nu al is in Europa meer dan de helft, en vaak al zo’n 80 %, van de fossiele brandstoffen vervangen door secundaire brandstoffen en op de langere termijn kunnen ovens ook met groene waterstof worden verhit, maar vanwege de CO2 uit de kalksteen zal het ook dan noodzakelijk zijn om CO2 bij de klinkerproductie af te vangen. Onderstaande figuur geeft schematisch de CO2-bronnen bij de productie van cement weer, evenals de gemiddelde verhouding tussen klinker en overige hoofdbestanddelen van cement in Nederland.

(De percentages in kleine cijfers hebben betrekking op massaverhoudingen, niet op CO₂-emissies.)
Betonketen
Er zijn weinig alternatieven voor op portlandcementklinker gebaseerd cement en CO2-afvang bij de productie van klinker is bijzonder kostbaar en zal daarom beperkt moeten worden tot de onvermijdelijke emissies. Daarom is er voor CO2-reductie een breed pakket van maatregelen nodig in de gehele betonketen. Het gaat om CO2-besparingen vanaf de productie van portlandcementklinker tot de bouw en hergebruik van beton. In de Europese Roadmap van Cement Europe wordt de brede gezamenlijke verduurzaming van de betonketen de 5C aanpak genoemd, omdat het gaat om de onderdelen Clinker, Cement, Concrete, Construction en Carbonation. Kort samengevat gaat om reductie van de CO2-emissie bij de productie van klinker, verlaging van het klinkergehalte in cement, verlaging van het cementgehalte in beton, efficiënter gebruik van beton in constructies en carbonatatie van beton, zie onderstaande figuur. Hierna gaan we op deze vijf onderdelen in.

11.5.1 (Meer) carbonatatie
Gedurende de gehele gebruiksfase en bij de recycling neemt beton CO2 op. Vooral de kalkhydraat in de cementsteen reageert met CO2 tot het oorspronkelijke uitgangsmateriaal kalksteen. Het gaat om zeer grote hoeveelheden CO2. Volgens het Global Carbon Budget 2023 wordt jaarlijks maar liefst 1,8 % van de door mensen veroorzaakte CO2-emissies vastgelegd in beton. Volgens een in 2016 verschenen artikel in Nature Geoscience zou het zelfs om 2,5 % gaan. Op basis van een Zweedse studie wordt in de roadmap echter zeer conservatief gerekend met een CO2-opname van 23 % van de procesemissies, hetgeen overeenkomt met ongeveer 15 % van de CO2-emissies als gevolg van de productie van klinker. Uitgaande van de totale bijdrage van 7 % (waarvan 90 % van de productie van klinker) komt dat overeen met 0,95 % van de door mensen veroorzaakte CO2-emissies.
De opname van CO2 door beton kan worden versterkt door betongranulaat te beluchten met rookgassen van klinkerovens. Door de hogere CO2-concentratie en temperatuur wordt dan meer dan 50 % van de procesemissies opgenomen. In de roadmap is echter uitsluitend de natuurlijke CO2-opname door carbonatatie van beton en betongranulaat meegerekend.
In de roadmap is wel een bescheiden hoeveelheid CO2 (25.000 ton in 2030) meegerekend die zal worden vastgelegd in gerecyclede cementsteen (RCF). Met selectieve breektechnieken komt bij recycling van beton de cementsteen als een aparte materiaalstroom vrij. Door dit materiaal met CO2 te laten reageren wordt én CO2 weer permanent vastgelegd én wordt het materiaal reactief, waardoor het CO2-intensieve klinker kan vervangen. Het gaat bij deze (gepatenteerde) technologie om grote hoeveelheden: een ton RCF kan tot zo’n 200 kg aan CO2 permanent vastleggen.
11.5.2 Minder beton in betonconstructies
Door beton en wapeningsstaal alleen daar te plaatsen waar het constructief nodig is, kan fors bespaard worden op beton en wapeningsstaal. In onderstaande figuur wordt een extreem voorbeeld getoond, met in vergelijking met een massieve vloer tot 70 % minder beton en tot 90 % minder wapeningsstaal. In de roadmap is voor 2030, inclusief herbestemmen van gebouwen en hergebruik, gerekend met 5 % minder beton en wapeningsstaal ten opzichte van 2017. Gezien de potentiële besparingen een zeer bescheiden percentage, maar anders ontwerpen, produceren en bouwen is een complexe en zeker in het begin kostprijsverhogende opgave.

Door alleen materiaal te plaatsen waar het constructief nodig is kon Figuur 11.7 in een onderzoek 70 % op beton en 90 % op wapeningsstaal worden bespaard in vergelijking met een traditionele betonvloer. Bron: Block Research Group, Zürich.
11.5.3 Minder cement in beton
Bij de optimalisatie van de betonsamenstelling gaat het om onder andere korrelpakkingoptimalisatie, acceptatie van langere verhardingstijden en nieuwe hulpstoffen, waardoor het cementgehalte in beton kan worden verlaagd.
De betontechnoloog bereikt nu een zo laag mogelijk volume aan holle ruimtes tussen de korrels zand en grind door de beschikbare toeslagmaterialen in een zo optimaal mogelijke verhouding te mengen. Hierbij wordt gekeken naar de korrelopbouw van de toeslagmaterialen, maar er wordt geen rekening gehouden met de vorm van de korrels, oppervlaktekrachten en andere fenomenen die van invloed zijn op de korrelpakking. Daarnaast vindt meestal geen optimalisatie plaats van de korrelpakking van de toegepaste poeders (cement en eventuele vulstoffen). Met korrelpakkingsmodellen, die met meer factoren rekening houden dan alleen de korrelgradering, kan een hogere pakkingsdichtheid worden bereikt. Een hogere pakkingsdichtheid betekent een lager volume aan holle ruimtes, waardoor er minder cementlijm nodig is en dus ook minder cement bij gelijkblijvende sterkte.
Voor 2030 wordt, in lijn met eerdere inschattingen die in het kader van het Betonakkoord zijn gemaakt, door optimalisatie van de betonsamenstelling een CO2-besparing van 1,6 % verwacht, vooral op basis van verbetering van de korrelpakking. Theoretisch zijn veel grotere besparingen mogelijk, maar er wordt uitgegaan van optimalisatie van alleen de toeslagmaterialen (niet de poeders) en van de nu gebruikte grondstoffen.
De bijdrage van de optimalisatie van de betonsamenstelling neemt in de roadmap nog toe tot 2040. Voor 2050 is met een lagere bijdrage gerekend als gevolg van het toenemend aandeel CO2-neutraal cement, om dubbeltelling te voorkomen.
11.5.4 Minder klinker in cement
Voor Europa zijn er goede mogelijkheden om het gemiddelde gehalte aan klinker in cement de komende jaren te verlagen. Verwacht wordt dat het gemiddelde klinkergehalte kan worden verlaagd van 77 % nu naar 60 % in 2050. In Nederland zitten we echter al op een gemiddeld klinkergehalte van 60 %, dankzij grootschalige toepassing van hoogovencement. De beschikbaarheid van hoogovenslak zal echter, door verduurzaming van de staalindustrie, in de komende jaren gaan afnemen. Kalksteenmeel en gecalcineerde klei zijn wel onbeperkt beschikbaar c.q. te maken (zie onderstaande figuur), al kan met deze materialen niet net zoveel klinker worden vervangen als met hoogovenslak.
In de Nederlandse Roadmap gaan we er vanuit dat de afname van de beschikbaarheid van hoogovenslak tot 2030 beperkt zal zijn en kan worden gecompenseerd door meer import en door vervanging van portlandcement door portlandcomposietcement, met gebruik van kalksteen en natuurlijke en gecalcineerde puzzolanen als hoofdbestanddeel in cement. Voor 2040 en 2050 wordt eveneens verwacht dat het gemiddelde aandeel klinker gehandhaafd kan blijven op circa 60 %. Vermoedelijk zal het klinkergehalte in transportbeton, waar nu gebruik van hoogovencement CEM III/B met een klinkergehalte van slechts 25 tot 30 % gangbaar is, wat gaan toenemen, terwijl het klinkergehalte in prefab beton zal dalen.

Samengesteld door het Cement&BetonCentrum op basis van diverse bronnen.
11.5.5 Minder CO2 in klinker
Optimalisatie klinkerproductie
De optimalisatie van de klinkerproductie betreft verbetering van de thermische efficiëntie van het klinkerproces en het gebruik van gedecarbonateerde grondstoffen. Bij gedecarbonateerde grondstoffen gaat het vooral om afval en reststromen van andere industrieën waarin calcium in een andere vorm zit dan gebonden met CO2.
De optimalisatie van de klinkerproductie betreft ook verhoging van het aandeel aan secundaire brandstoffen. Er wordt ook onderzoek gedaan naar verhitten met groene stroom en groene waterstof, maar voor 2030 wordt daarvan nog geen bijdrage verwacht.
CCS/CCU
In 2030 zal naar verwachting in Nederland door CO2-afvang al op relatief grote schaal CO2-neutraal cement beschikbaar zijn. Het in Nederland toegepaste cement en de in Nederland voor de productie van cement geïmporteerde portlandcementklinker komen hoofdzakelijk uit Duitsland en België. Bij twee cementfabrieken in België zijn projecten gestart om de CO2 die vrijkomt bij de productie van portlandcementklinker volledig af te vangen. Twee van de vier klinkerovens in België zullen hierdoor al voor 2030 CO2-neutrale portlandcementklinker produceren. Cement dat met deze klinker wordt gemaakt zal een zeer bescheiden CO2-profiel hebben. Ook in Duitsland zijn CCU/CCS-projecten gestart bij voor Nederland relevante locaties die al voor 2030 operationeel zullen zijn. Op basis hiervan wordt ingeschat dat in 2030 in Nederland 25 % van de portlandcementklinker CO2-neutraal zal zijn, ongeveer het dubbele van wat voor heel Europa wordt verwacht.
Voor 2040 is in lijn met de roadmap van CEMBUREAU gerekend met CO2-afvang bij ruim 50 % van de klinkerovens in Europa en voor 2050 bij ruim 75 % van de ovens.
Alternatieve klinkersoorten
Er zijn meerdere alternatieven voor portlandcementklinker in ontwikkeling, waaronder calciumsulfoaluminaat-belietcementklinker waarvoor in Nederland al regelgeving wordt ontwikkeld voor toepassing in constructief beton. Deze klinker levert een CO₂-reductie van zo’n 25 tot 30% ten opzichte van portlandcementklinker, terwijl de sterkteontwikkeling vergelijkbaar is. Vanwege de beperkingen in opschaalbaarheid van de grondstoffen en/of het toepassingsgebied zal de bijdrage van alternatieve klinkersoorten aan de CO2-reductie wel beperkt blijven.
11.6 Roadmap CO2-reductie
In de roadmap zijn alle hiervoor genoemde maatregelen samengevoegd. Het einddoel is om uiterlijk in 2050 klimaatneutraal te zijn, maar de roadmap geeft ook doelen voor CO2-reductie voor 2030 en 2040. De emissiereducties worden in onderstaande figuur weergegeven. Voor 2030 gaat het om ruim 50 % reductie ten opzichten van 1990, terwijl Nederlands beton ook in 1990 al het laagste CO2-profiel ter wereld had. Dat we in 2030 toch al 50 % reductie bereiken komt onder meer doordat in 2030 al 25 % van in Nederland toegepaste portlandcementklinker CO2-neutraal zal zijn, aanzienlijk meer dan gemiddeld in Europa.

De roadmap kan worden gezien als een verwachting. De roadmap geeft een realistisch beeld van de emissiereducties die in de betonketen bereikt kunnen worden in 2030, 2040 en 2050. Met voor 2030 en 2040 reducties van respectievelijk 50,4 % en 89,5 % zit de roadmap dicht bij de ambities van de Europese Unie voor de maatschappij als geheel, terwijl cement en daarmee ook beton valt onder de sectoren waarvoor het bijzonder lastig is de CO2-emissies te verminderen.
Randvoorwaarden
Voor de reducties zijn geen baanbrekende innovaties nodig. Wel is het noodzakelijk dat de Europese Unie en de lidstaten de juiste randvoorwaarden scheppen om uitvoering van alle benodigde maatregelen en investeringen mogelijk te maken. Het gaat daarbij onder meer om een waterdicht Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM), infrastructuur voor transport en opslag van CO2, financiering van projecten vanuit ETS-opbrengsten, toegang tot CO2-vrije energie en verlening van noodzakelijke vergunningen.
De complete Roadmap CO2-reductie voor cement en beton in Nederland kan als pdf worden gedownload door op onderstaande afbeelding te klikken:


