BetonZakboek 2027

hfst. 2  -TOESLAGMATERIALEN-

Cement&BetonCentrum logo

Klik om terug te gaan naar overzichtspagina

2.1 Introductie

In hoofdstuk 1 beschreven we dat beton bestaat uit zand, grind, cement en water, waarbij het cement samen met water de lijm vormt die de zand- en grindkorrels aan elkaar plakt. We beschreven ook het zogeheten 1-2-3 beton: één emmer cement, twee emmers zand en drie emmers grind, met een halve emmer water. Uit deze beschrijving blijkt al dat beton voor het grootste gedeelte bestaat uit toeslagmateriaal, in Nederland meestal zand en grind. Het toeslagmateriaal neemt bij regulier beton ongeveer 70 % van het volume in; de rest wordt ingenomen door de cementlijm. Het aandeel van het toeslagmateriaal in de totale massa bedraagt ruim 75 %.

Toeslagmateriaal is in principe een inert bestanddeel van beton, maar het vormt het ‘dragende’ skelet en neemt een groot deel van de krachten op. De korrelgradering heeft een grote invloed op de eigenschappen van beton: een goede korrelgradering zorgt voor een goede pakking, minder cementpasta en daarmee een hogere sterkte en minder krimp. Van belang is ook de kwaliteit van de aanhechting tussen het toeslag¬materiaal en de cementsteen; deze overgangszone vormt vaak de zwakste schakel in beton en heeft een grote invloed op scheurvorming, sterkte en levensduur.

In dit hoofdstuk beschrijven we de verschillende toeslagmaterialen, eisen vanuit normen, eigenschappen van gangbare toeslagmaterialen, optimalisatie van de korrelpakking en preventie van ASR.

2.2 Onderverdeling

Toeslagmaterialen (aggregaten) worden gebruikelijk onderverdeeld op basis van her-komst, volumieke massa en grootte.

2.2.1 Herkomst

Toeslagmaterialen kunnen op basis van de herkomst als volgt worden ingedeeld:

  1. Natuurlijke toeslagmaterialen, verder onder te verdelen in:
    • Riviermateriaal (rivierzand en riviergrind)
    • Zeemateriaal (zeezand en zeegrind)
    • Groevemateriaal (kalksteen, graniet, basalt, porfier, magnetiet)
  2. Kunstmatig vervaardigde toeslagmaterialen, zoals luchtgekoelde hoogovenslak en geëxpandeerde kleikorrels.
  3. Gerecycled toeslagmateriaal: toeslagmateriaal gemaakt door het bewerken van anorganisch materiaal dat eerder in een constructie is toegepast. Hieronder valt uiteraard betongranulaat maar ook bijvoorbeeld gerecyclede spoorballast en thermisch gereinigd teerhoudend asfaltgranulaat (TAG).
  4. Teruggewonnen toeslagmateriaal uit de eigen productie.

2.2.2 Volumieke massa en waterabsorptie

Toeslagmaterialen worden op basis van hun volumieke massa ρrd onderverdeeld in lichte toeslagmaterialen (EN 13055), zware toeslagmaterialen (EN 12620) en normaal gewicht toeslagmaterialen (eveneens EN 12620):

Licht: ρrd < 2000 kg/m3
Normaal: ρrd tussen 2000 en 2800 kg/m3
Zwaar: ρrd > 2800 kg/m3

De volumieke massa is de massa per volume-eenheid, maar voor toeslagmaterialen kunnen we hiervan meerdere varianten onderscheiden. De belangrijkste varianten staan in onderstaande tabel.

Tabel 2.1 Dichtheid toeslagmateriaal

Beproevingsnorm voor ρrd , ρssd en ρa is EN 1097-6 en voor ρb is dat EN 1097-3

Voor het berekenen van een betonsamenstelling wordt gebruikelijk gewerkt met ρrd en de massa van het geabsorbeerd water alhoewel natuurlijk ook met ρssd gerekend kan worden (of met ρa en de massa en het volume van het geabsorbeerd water). De verschil­lende definities en de waterabsorptie worden in onderstaande figuur (gebaseerd op EN 1097-6) toegelicht.

Figuur 2.1 Definities volumieke massa en waterabsorptie

2.2.3   Grootte

Toeslagmaterialen worden ingedeeld in korrelgroepen of korrelfracties door het aangeven van de kleinste (d) en de grootste (D) zeefmaat (in mm), gescheiden door een schuine streep (d/D). Voor zand zijn gangbare korrelgroepen bijvoorbeeld 0/1, 0/2 en 0/4, meestal aangeduid als respectievelijk fijn zand, metselzand en betonzand. Bij grind en andere grove toeslagmaterialen zijn gangbare korrelgroepen 2/8, 4/16, 4/22 en 4/32.

Fijn toeslagmateriaal heeft een D van maximaal 4 mm. Grof toeslagmateriaal heeft een D van meer dan 4 mm en een d van minimaal 2 mm. Het fijnste grove grind is dus een 2/5 (waarbij de 5 staat voor zeef 5,6 mm).

In Nederland gebruiken we voor het aanduiden van korrelgroepen de zogeheten basisset zeven en de basisset + set 1 uit NEN-EN 12620. De basisset bestaat uit de zeefmaten (in mm): 0, 1, 2, 4, 8, 16, 31,5 (32) en 63. Set 1 (de ‘tussenzeven’) bestaat uit de zeefmaten 5,6 (5), 11,2 (11), 22,4 (22) en 45. De getallen tussen haakjes mogen worden gebruikt voor het aan­dui­den van de fractie in plaats van de werkelijke maat van de zeef.

2.3 Korrelverdeling

De korrelverdeling (of korrelgrootteverdeling of korrelgradering) van een toeslagmateriaal is de verdeling van de korrels in verschillende groottes, bepaald door middel van een zeefanalyse. Bij een zeefanalyse wordt voor een serie zeven met verschillende maas-wijdten per zeef bepaald welk percentage van het monster door de zeef valt. De korrel-verdeling moet voldoen aan de in EN 12620 opgenomen eisen, samengevat in onder-staande tabel.

Tabel 2.2 Algemene eisen aan de korrelgradering

Voor een grind 4/32 moeten dus alle korrels door de zeef 63 mm vallen en afhankelijk van de categorie moet minimaal 80 of 85 % door de zeef 31,5 mm vallen en maximaal 99 %. Meer dan 99 % (tot 100 %) doorval door de zeef 31,5 mm mag ook, maar dan worden er in de norm aanvullende eisen gesteld aan de declaratie van de gebruikelijke korrel­gra­dering door de producent.

Wanneer 1,4·D of d/2 geen exacte zeef oplevert moet de dichtstbijzijnde zeef worden gekozen.

Voor grof toeslagmateriaal waarvoor geldt:

  • D > 11,2 mm en D/d > 2 of
  • D ≤ 11,2 mm en D/d > 4

gelden aanvullend onderstaande eisen aan de gradering:

Tabel 2.3 Grenzen en toleranties op de middenzeef

Voor zand gelden onderstaande toleranties op de door de producent gede­clareerde gebrui­­kelijke korrelgradering (waarbij de toleranties verder beperkt kunnen worden door de algemene eisen aan de gradering of door een eis aan het gehalte aan zeer fijn materiaal).

Tabel 2.4 Zeeftoleranties voor zand

De eisen voor grof toeslagmateriaal zijn in onderstaande tabel uitgewerkt voor een aantal gangbare combinaties van korrelgroepen en categorieën.

Tabel 2.5 Eisen voor grof toeslagmateriaal voor een aantal gangbare combinaties van korrelgroepen en categorieën

2.4 Overige eigenschappen

EN 12620 geeft voor heel veel eigenschappen van toeslagmaterialen een lijst met categorieën en de bijbehorende eisen en voorgeschreven testmethode. Voor de meeste eigenschappen hoeft door de producent alleen een categorie te worden opgegeven wanneer dit vereist is, bijvoorbeeld vanuit een Nationale aanvulling op de norm. In de Neder¬landse aanvulling op EN 12620, NEN 5905, worden een aantal eigenschappen van toepassing verklaard. Hieronder gaan we in op de belangrijkste eigenschappen en de hieraan gestelde eisen.

2.4.1 Kwaliteit van zeer fijn materiaal

Er moet onderzoek worden uitgevoerd naar de aanwezigheid van sterk zwellende kleimineralen in primair toeslagmateriaal (methyleenblauwproef) wanneer het gehalte aan zeer fijn materiaal (doorval door zeef 63 µm, bepaald volgens EN 933-1) groter is dan aangegeven in onderstaande tabel.

Tabel 2.6 Nader onderzoek is vereist bij overschrijden maximaal gehalte fijn materiaal

2.4.2 Gehalte aan zeer fijn materiaal

Het maximale gehalte aan zeef fijn materiaal moet worden opgegeven door het declareren van een categorie.

Tabel 2.7 Categorie voor maximaal gehalte fijn materiaal

2.4.3 Vorm van grof toeslagmateriaal

Van grof toeslagmateriaal moet de vlakheidsindex (flakiness index) worden opgegeven, bepaald volgens EN 933-3. Hoe lager deze waarde hoe ronder of vierkanter de korrels zijn, hoe hoger hoe meer platte stukken er in het toeslagmateriaal zitten.

Tabel 2.8 Vorm van grof toeslagmateriaal

Natuurlijk toeslagmateriaal, zowel gebroken als ongebroken, voldoet gebruikelijk minimaal de aan categorie Fl20.

2.4.4 Schelpgehalte

Het schelpgehalte van grof toeslagmateriaal moet worden opgegeven en voldoen aan de categorie SC10, hetgeen betekent dat het gehalte aan schelpen, bepaald volgens EN 933-7, maximaal 10 % m/m mag bedragen.

2.4.5 Weerstand tegen verbrijzeling

Volgens NEN 5905 moet de weerstand tegen verbrijzeling (de Los Angeles coëfficiënt of LA-waarde) van primair toeslagmateriaal voor toepassing in hogesterktebeton voldoen aan de eis voor categorie LA30; betongranulaat moet voor deze toepassing voldoen aan categorie LA40.

De LA-waarde wordt bepaald door een monster van het toeslagmateriaal (de fractie 10 – 14 mm) samen met stalen kogels in een roterende trommel te laten draaien. Na een vast aantal omwentelingen wordt bepaald hoeveel fijn materiaal is ontstaan. Hoe lager de LA-waarde, hoe beter het toeslagmateriaal bestand is tegen mechanische belasting.

Tabel 2.9 Eisen aan LA-waarde per categorie

Natuurlijk toeslagmateriaal voldoet gebruikelijk minimaal aan de eis voor categorie LA30.

2.4.6 Weerstand tegen polijsten

De weerstand tegen polijsten oftewel het behoud van stroefheid onder verkeersbelasting kan worden bepaald volgens EN 1097-8 en worden uitgedrukt in een categorie voor het polijstgetal (‘polished stone value’) volgens onderstaande tabel.

Tabel 2.10 Eisen polijstgetal per categorie

Hoe hoger het polijstgetal, hoe groter de weerstand tegen polijsten.

2.4.7 Vorst-dooibestandheid van grof toeslagmateriaal

Volgens NEN 5905 is paragraaf 5.7.1 van EN 12620, waarin categorieën worden gegeven voor de vorst-dooibestandheid van grof toeslagmateriaal, niet van toepassing. Voor gangbare natuurlijke toeslagmaterialen met een lage waterabsorptie, zoals grind, graniet en kalksteen, is de vorstbestandheid van het toeslagmateriaal ook minder bepalend voor de vorstbestandheid van beton dan de kwaliteit van de cementsteen. Bij onbekende toeslagmaterialen kan het afhankelijk van de toepassing wel zinvol zijn om de vorst-dooibestandheid van het grove toeslagmateriaal te bepalen (op basis van EN 1367-1). EN 12620 kent hiervoor de volgende categorieën:

Tabel 2.11 Massaverlies per categorie vorst-dooibestandheid

Natuurlijke toeslagmaterialen voldoen gebruikelijk aan de eis voor categorie F1.

2.4.8   Chloridegehalte

Voor gewapend beton moet het chloridehalte berekend worden en getoetst worden aan de eisen en daarom moet ook van de toeslagmaterialen het chloridegehalte bekend zijn. Het chloridegehalte moet door de producent worden opgegeven; er is geen grenswaarde voor het toeslagmateriaal zelf.
Voor primair toeslagmateriaal moet het wateroplosbare chloridegehalte worden opgegeven, bepaald volgens EN 1744-1. Voor betongranulaat moet het zuur-oplosbare chloridegehalte worden opgegeven, bepaald volgens EN 1744-5.

2.4.9 Sulfaat- en totaal zwavelgehalte

Het totaal zwavelgehalte mag niet groter zijn dan 1 % m/m. Als pyrrhotiet (een instabiele vorm van ijzersulfide) aanwezig is dan mag het totaal zwavelgehalte niet groter zijn dan 0,1 % m/m.
Voor primair toeslagmateriaal geldt dat het gehalte aan zuur-oplosbaar sulfaat niet groter mag zijn dan 0,8 % m/m; de categorieën AS02 en AS08 zijn toegestaan. Voor betongranulaat geldt dat het gehalte aan water-oplosbaar sulfaat niet groter mag zijn dan 0,2 % m/m (categorie SS02).

2.4.10 Alkaligehalte en alkali-silica reactiviteit

Voor wat betreft de beoordeling van de alkali-silica reactiviteit van toeslagmateriaal is CROW-CUR Aanbeveling 89 van toepassing.

Alhoewel niet beschreven in NEN 5905 en EN 12620 is het voor de beoordeling van het risico op ASR op basis van CROW-CUR Aanbeveling 89 noodzakelijk dat ook het alkali­gehalte van het toeslagmateriaal wordt opgegeven. Het alkaligehalte moet worden opge­geven als Na2O-equivalent. Dit is het gehalte aan natriumoxide (Na2O) + 0,658 maal het gehalte aan kaliumoxide (K2O) in % (m/m).

2.4.11 Andere bestanddelen

Toeslagmaterialen kunnen verontreinigd zijn met diverse organische en anorganische bestand¬delen die een negatief effect kunnen hebben op de eigenschappen of het uiterlijk van beton. Het gaat vooral om vlekken veroorzakende bestanddelen (vooral de ijzerver-binding pyriet), bestanddelen die de bindtijd en verharding van beton beïnvloeden en lichte bestanddelen.
Voor bestanddelen die de bindtijd en verharding van beton vertragen geldt dat de vertraging op de bindtijd (begin binding) maximaal 120 minuten mag bedragen en dat de verlaging van de druksterkte na 28 dagen (getest op mortelbalkjes) niet meer dan 20 % mag bedragen. Deze tests worden uitgevoerd met een waterextract van het toeslag-materiaal. Als er sprake is van een vertraging dan wordt dat bij natuurlijke toeslag-materialen meestal veroorzaakt door de aanwezigheid van fulvozuren. Met de zogeheten natronloogproef (EN 1744-1, paragraaf 15.1) kan worden bepaald of er sprake is van een hoog gehalte aan humuszuren. Indien dat het geval is moet aanvullend het gehalte aan fulvozuren worden beoordeeld (EN 1744-1, paragraaf 15.2).
Zachte bestanddelen kunnen komen bovendrijven en dat is vooral bij vloeren en bij schoonbeton een probleem. Algemeen zou het gehalte aan lichte bestanddelen niet meer mogen bedragen dan 0,5 % m/m bij fijn toeslagmateriaal en 0,1 % m/m bij grof toeslagmateriaal, maar wanneer de kwaliteit van het oppervlak van belang is dan bedragen deze grenzen respectievelijk 0,25 en 0,05 % m/m (t.o.v. het droge materiaal).

2.5 Eigenschappen van gangbare toeslagmaterialen

In onderstaande tabel worden indicatieve waarden gegeven voor enkele eigenschappen van gang¬bare toeslagmaterialen.

Tabel 2.12 Eigenschappen gangbare toeslagmaterialen

2.6 Toeslagmaterialenmengsel

2.6.1 Grenslijnen voor de korrelverdeling

De Europese norm voor beton NEN-EN 206 en de Nederlandse invulling NEN 8005 stellen geen eisen aan de korrelverdeling van het toeslagmaterialenmengsel. De enige eis is dat fijn en grof toeslag¬materiaal worden gebruikt (uitgezonderd ongesorteerd toeslagmateriaal in de fractie 0/8). Vanwege de grote invloed op de verwerkbaarheid van betonspecie is het echter verstandig om voor het combineren van fijne en grove toeslagmaterialen tot een goed toeslagmaterialenmengsel gebruik te maken van ‘ideale krommen’ of ontwerpgebieden.
Onderstaande figuren geven ontwerpgebieden voor toeslagmaterialenmengsels met een grootste korrelafmeting van 8 tot 32 mm. Wanneer de korrelverdeling in het A-B gebied ligt (tussen de A en B lijn) is de waterbehoefte van de betonspecie ongeveer 20 liter per m3 lager dan wanneer de korrelverdeling in het A-C gebied ligt.
Ideale krommen, empirische formules die zijn opgesteld op basis van onderzoek naar de invloed van de gradering van het toeslagmateriaal op de sterkte en dichtheid van beton, liggen grofweg in het midden van het A-B gebied.

2.6.2 Korrelpakkingsmodellen

Verse betonspecie bestaat grofweg uit toeslagmaterialen en cementlijm (cement en water). Het toeslagmateriaal, meestal zand en grind, neemt met gebruikelijk ruim 70 % veruit het grootste volume in. De ruimte die overblijft tussen de zand- en grindkorrels moet volledig worden opgevuld met cementlijm, omdat holle ruimtes nadelig zijn voor de druksterkte en de levensduur. Hoe minder holle ruimtes, hoe minder cementlijm er nodig is. De korrelgrootteverdeling van het toeslagmateriaal moet dus zodanig zijn dat de ruimtes tussen de grootste korrels worden opgevuld door kleinere korrels en de daarbij ontstane ruimtes weer door nog kleinere korrels, net zo lang totdat er alleen nog ruimtes zijn tussen de allerkleinste korrels toeslagmateriaal die worden opgevuld door cement en water.

Voor de dagelijkse praktijk zijn ideale krommen voor de korrelverdeling van het toeslagmate­rialen­mengsel vertaald naar de in 2.5.1 gegeven ontwerpgebieden. De ontwerp­gebieden geven redelijke vrijheid voor het combineren van fijn en grof toeslagmateriaal, maar voorkomen al te grote afwijkingen  van een optimale continue korrel­gradering. De meeste soft­ware voor het maken van een mengselontwerp combineert beschikbare toeslag­­materialen op basis van kostprijs. Met korrelpakkings­modellen is het echter mogelijk om te optimaliseren op waterbehoefte van het mengsel, waarmee de sterkte kan worden verhoogd of het cementgehalte (en daarmee ook de MKI) kan worden verlaagd. Door het Cement&BetonCentrum zijn twee eenvoudige modellen, het Modified Toufar Model en de gemodificeerde Andreasen & Andersen formule, beschikbaar gesteld via een Excel spreadsheet (A&A model) en een Android app (Modified Toufar).

De modellen kunnen in het laboratorium worden getest, maar het is ook mogelijk om er gelijk in de praktijk mee aan de slag te gaan:

  1. Bepaal de korrelgradering van alle beschikbare fracties fijn en grof toeslagmateriaal (is als het goed is natuurlijk al beschikbaar).
  2. Voor het A&A model is de korrelgradering voldoende, maar voor het Modified Toufar model zijn er twee aanvullende parameters nodig:
  3. De karakteristieke diameter: de theoretische zeefgrootte waarbij de doorval 63 % is. Bepaal deze door lineair te interpoleren in de zeefkromme. Voorbeeld: zand met een doorval van 70 % door de zeef 1 mm en 54 % door de zeef 500 µm. De theoretische zeef waar 63 % doorheen valt is dan 0,5 mm + ((1 mm – 0,5 mm) / (70-54)) · (63-54) = 0,78 mm.
  4. De pakking: het stortgewicht gedeeld door de volumieke massa. Het stortgewicht kan worden bepaald door bijvoorbeeld het luchtvat met droog toeslagmateriaal te vullen, de inhoud te wegen en het gewicht te delen door het volume van het luchtvat. Bijvoorbeeld 14,4 kg grind in een luchtvat van 8 liter = 1.800 kg/m3. Met een volumieke massa van 2640 kg/m3 volgt dan een pakking van 0,68.
  5. Kies een betonsamenstelling die gedurende de dag meerdere keren geleverd gaat worden. Bepaal o.a. de verwerkbaarheid en watergehalte/water-cementfactor voor aanpassen van het toeslagmaterialenmengsel.
  6. Meestal worden 2 of 3 fracties fijn en grof toeslagmateriaal gebruikt, waarbij de verhouding, binnen opgegeven grenzen, wordt geoptimaliseerd op kostprijs, niet op waterbehoefte. Kijk of de modellen een andere verhouding tussen de fracties adviseren en beoordeel of toevoegen van een extra fractie een hogere pakking (Modified Toufar) en/of betere benadering van de ideale lijn (A&A) oplevert.
  7. Kopieer het recept en pas de dosering van de toeslagmaterialen aan op basis van de modellen. Verlaag de dosering van aanmaakwater en stuur indien mogelijk en nodig bij tijdens productie. In het geval van betonmortel kan eventueel 1 of 2 m3 met het aangepaste recept worden gemaakt, een monster worden genomen en vervolgens worden bijgeladen met het originele recept om eventuele verschillen in verwerk­baar­heid op de bouw te voorkomen.
  8. Bepaal weer minimaal de verwerkbaarheid en watergehalte/water-cementfactor.

2.6.3 Betongranulaat

Volgens NEN 8005:2022+A1:2025 mag maximaal 30 % V/V van het grove primaire toeslag¬materiaal worden vervangen door betongranulaat. Op het moment van schrijven van dit BetonZakboek wordt er door de normcommissie Beton gewerkt aan een wijzigingsblad A2 op basis waarvan hogere vervangingspercentages en vervanging van fijn primair toeslag¬materiaal ook mogelijk worden.

In de afgelopen jaren zijn er meerdere innovatieve breek- en bewerkingstechnieken ontwikkeld, waarmee betonpuin in belangrijke mate gesplitst kan worden in de oorspron-kelijke toeslagmaterialen (zand en grind) en de cementsteen. Zeker het grove ‘beton-granulaat’ kan bij de beste techniek en puin van hoogwaardig beton in belangrijke mate op primair gewonnen grind lijken, zowel visueel als qua eigenschappen.

Tabel 2.13 Eigenschappen betongranulaat versus (rivier)grind

Voor de herziening van NEN 8005 is gebruik gemaakt van de kennis die is opgedaan bij het opstellen van CROW-CUR Aanbeveling 127: de waterabsorptie van het betongranulaat is een goede maat voor de kwaliteit en hoeveelheid cementsteen en daarmee voor de invloed op de eigenschappen van beton. De vorige versie van NEN 8005 stond uitsluitend generieke vervanging van 30% V/V van het grove natuurlijke toeslagmateriaal toe. De enige eis die hierbij aan het betongranulaat wordt gesteld is dat het een volumieke massa van minimaal 2.200 kg/m3 moet hebben. Bij deze volumieke massa past een waterabsorptie van 7,0 %. Dit komt omgerekend overeen met een totale waterabsorptie door het beton­granulaat van 20 kg/m3. In het Ontwerp wijzigingsblad A2 van NEN 8005 van maart 2026 wordt daarom voor de totale waterabsorptie van het betongranulaat 20,0 kg/m3 aangehouden in plaats van de in CROW-CUR Aanbeveling 127 genoemde grenswaarde van 22,5 kg/m3.

De in het Ontwerp wijzigingsblad toegestane vervangingspercentages worden op basis van de waterabsorptie van het betongranulaat berekend met onderstaande formule:

                T = MfBG x AfBG + MgBG x AgBG

Waarin:

T          =   totale waterabsorptie van het toegepaste fijn en/of grof betongranulaat (kg/m3); T mag maximaal 20 kg/m3 bedragen.

MfBG    =   droge massa van fijne betongranulaat per m3 beton (kg/m3)
MgBG   =   droge massa van het grove betongranulaat per m3 beton (kg/m3)
AfBG     =   waterabsorptie na 24 uur, bepaald volgens EN 1097-6, van het fijne betongranulaat (% m/m)
AgBG     =   waterabsorptie na 24 uur, bepaald volgens EN 1097-6, van het grove betongranulaat (% m/m)

Aanvullend geldt volgens het Ontwerp wijzigingsblad dat bij gebruikmaking van de grenswaarde voor de waterabsorptie van het betongranulaat maximaal 25 % van het fijne primaire toeslagmateriaal en maximaal 50 % van het grove primaire toeslagmateriaal mag worden vervangen. Daarnaast mag hiervan alleen gebruik worden gemaakt wanneer betonconstructies op dwarskracht zijn gewapend of niet significant op dwarskracht worden belast. Hiervoor moet vooraf goed­keuring zijn van de constructeur. Zie voor de definitieve grenswaarden en randvoorwaarden het definitieve wijzigingsblad (publicatie naar verwachting begin 2027).

2.6.4 Herwonnen primair toeslagmateriaal

Herwonnen primair toeslagmateriaal is afkomstig van renovatie, onderhoud, sloop of reparatie, is door een bewerkingsproces geschikt gemaakt voor toepassing in beton en is niet afkomstig van bewerking van cement- of asfaltbeton. Het herwonnen primair toeslagmateriaal heeft een minimale nominale ondermaat van 4 mm. Aan dit herwonnen primair toeslag¬materiaal is geen ander toeslagmateriaal toegevoegd en het bestaat uitsluitend uit primair toeslagmateriaal zonder resten afkomstig van de eerdere toepassing of van het bewerkings¬proces.

Herwonnen primair toeslagmateriaal, zoals bijvoorbeeld gerecycled spoorwegballast, mag natuurlijk grof primair toeslagmateriaal tot 100 % vervangen, mits het herwonnen materiaal voldoet aan de eisen van NEN 8005. Dit betekent onder andere dat de volumieke massa minimaal 2.500 kg/m3 moet bedragen.

2.7 ASR

In CROW-CUR Aanbeveling 89 worden procedures gegeven om het risico op het optreden van schadelijke ASR te voorkomen. Die procedures worden samengevat in onderstaand schema.

Figuur 2.3 Schema procedures om het risico op het optreden van schadelijke ASR te voorkomen

De zogeheten cementparagraaf van CROW-CUR Aanbeveling 89 speelt een belangrijke rol bij het voorkomen van het optreden van schadelijke ASR. Deze paragraaf is gebaseerd op het feit dat hoogovenslak en poederkoolvliegas, afhankelijk van het gehalte, het optreden van schadelijke ASR kunnen voorkomen. Zowel hoogovenslak als poederkool-vliegas verlagen de pH van het poriewater, waardoor het in oplossing gaan van in het toeslag¬materiaal aanwezig reactief silica wordt vertraagd. Daarnaast wordt de voor ASR beschikbare hoeveelheid alkaliën verlaagd doordat een deel van de alkaliën bij de hydratatie van slak en vliegas fysisch en chemisch worden gebonden in de matrix.

In onderstaande tabel worden eisen gegeven voor portlandvliegascement en hoogoven-cement. Wanneer aan deze eisen wordt voldaan, en genoemde cementen als enige cement wordt toegepast, mag worden aangenomen dat er geen schadelijke ASR zal ontstaan.

Tabel 2.14 Eisen aan cementen waarbij mag worden aangenomen dat er geen schadelijke ASR zal ontstaan

(Het alkaligehalte is het gehalte aan alkaliën uitgedrukt in Na₂O-equivalent.)

Tabel 2.14. Eisen aan cementen waarbij mag worden aangenomen dat er geen schadelijke ASR zal ontstaan (Het alkaligehalte is het gehalte aan alkaliën uitgedrukt in Na2O-equivalent).

CROW-CUR Aanbeveling 89 geeft ook richtlijnen voor combinaties van cementen en poeder­koolvliegas, voor mengsels van CEM III/B en CEM I (al dan niet met poeder­koolvliegas), voor mengsels van CEM III/A of B met poederkoolvliegas en voor combi­naties van CEM I met hoogovenslak (al dan niet met poederkoolvliegas).