BetonZakboek 2027

hfst. 10  -METEN VAN DUURZAAMHEID-

Cement&BetonCentrum logo

Klik om terug te gaan naar overzichtspagina

INHOUDSOPGAVE

10.1 LCA’s en EPD’s

LCA staat voor levenscyclusanalyse, in het Engels Life Cycle Assessment. Een LCA wordt gemaakt om de milieu-impact van een product (of dienst) te bepalen. Hierbij wordt over de gehele levenscyclus van een product, van winning van grondstoffen tot en met afvalverwerking en hergebruik, gekeken naar de milieueffecten zoals CO2-emissies en uitputting van grondstoffen.

De basisregels voor het uitvoeren van een LCA voor bouwproducten staan in de Europese norm NEN-EN 15804: Duurzaamheid van bouwwerken – Milieuverklaringen van producten – Basisregels voor de productgroep bouwproducten. Er zijn nog aanvullende regels voor specifieke producten zoals cement en beton vastgelegd in zogeheten Product Category Rules (PCR), waar we verderop op in gaan. Daarnaast zijn er aanvullende regels vastgelegd in de Nederlandse Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken van Stichting Nationale Milieudatabase (Stichting NMD).

Bij het uitvoeren van een LCA worden voor elke levensfase de milieueffecten bepaald. Door voor alle fasen de milieueffecten bij elkaar op te tellen ontstaat een volledig milieuprofiel van een product. Tot 2021 werden er 11 milieueffecten beschouwd, in de norm aangeduid als milieu-impactcategorieën. Door de herziening van EN 15804 in 2019 (wijzigingsblad A2) is het sinds 2021 verplicht om de effecten voor in totaal 19 milieu-impactcategorieën te berekenen. Er zijn niet alleen meer categorieën bijgekomen, maar voor een deel van de oude 11 categorieën is ook de rekenmethode en/of de eenheid waarin het milieueffect wordt uitgedrukt gewijzigd.

Ondanks dat met de herziening van EN 15804 al in 2019 werd overgegaan van 11 naar 19 milieu-impactcategorieën wordt de MKI vaak nog bepaald op basis van 11 milieu-impactcategorieën. Onderstaande tabellen geven daarom een overzicht van beide sets categorieën.

Tabel 10.1 De 11 milieu impact categorieën uit EN 15804
Tabel 10.2 De 19 milieu-impact categorieën uit EN 15804:2012+A2:2019 (set A2)

De gehele levenscyclus wordt in EN 15804 verdeeld in 16 delen, aangeduid als modules. Die 16 modules zijn gegroepeerd in 4 fasen, de productiefase (A1-A3), de bouwfase (A4 en A5), de gebruiksfase (B1-B7) en de einde levensduur fase (C1-C4). De 16 modules worden samen ook wel aangeduid als ‘cradle to grave’ oftewel van de wieg tot het graf. Daarnaast is er nog een 17e module (D) waarin informatie wordt gegeven over milieulasten en baten buiten de systeemgrenzen ‘wieg tot graf’. Het gaat daarbij om mogelijkheden voor hergebruik, terugwinning en recycling. De fasen en modules worden in onderstaande figuur weergegeven.

Figuur 10.1 Fasen en modules van de levenscyclus van een bouwmateriaal

De donkerblauwe modules in figuur 10.1 (alle modules behalve B6 en B7) zijn een verplicht onderdeel van de levenscyclusanalyse voor opname in de Nationale Milieudata-base.

Gebruikelijk wordt voor bouwmaterialen een levenscyclusanalyse uitgevoerd van module A1 tot en met module D (‘cradle to grave’ + module D). Volgens de in Nederland verplichte Bepalingsmethode worden de modules B6 en B7 echter niet meegenomen. Die modules zeggen ook meer over de installaties in een gebouw, het ontwerp en het gebruik dan over de milieu-impact van een bouwmateriaal. Volgens EN 15804 moeten B6 en B7 overigens wel meegenomen worden voor het type milieudeclaratie (EPD) ‘cradle to grave’ + module D. EPD staat hier voor Environmental Product Declaration.

EN 15804 kent ook het type EPD ‘cradle to gate’, oftewel van de wieg tot de poort. De EPD wordt hierbij beperkt tot de productiefase (modules A1 t/m A3). Dit type EPD is echter alleen toegestaan wanneer een product zodanig wordt gecombineerd met andere producten dat ze aan het einde van de levensduur niet meer fysiek kunnen worden gescheiden én het product door chemische of fysische transformatie niet meer identificeerbaar is én het product geen biogeen koolstof bevat. De norm noemt cement als voorbeeld hiervan, waarbij de scenario’s voor einde levensduur (modules C en D) te vinden zijn in de EPD’s van beton en mortels. Voor alle andere typen EPD’s in EN 15804 zijn declaraties van de modules C1-C4 en D verplicht.

10.2 Uitvoeren van een LCA

EN 15804 geeft, zoals in de titel van de norm al aangegeven, basisregels voor het uitvoeren van LCA’s voor bouwmaterialen. Individuele materialen worden dus niet of vrijwel niet genoemd. Cement wordt wel tweemaal genoemd. Zo is aangegeven dat de GWP-fossil indicator ook gebruikt moet worden voor CO2-opname door carbonatatie van cementgebonden materialen en kalk. En cement wordt als voorbeeld genoemd bij de toelichting wanneer een EPD beperkt mag worden tot de modules A1-A3.

De basisregels, in het Engels aangeduid als ‘core product category rules’ (core PCR) beschrijven de indicatoren die moeten worden gedeclareerd, informatie die moet worden aangeleverd, de wijze waarop data moet worden verzameld en hoe moet worden gerapporteerd. De norm geeft ook regels voor scenario’s, de aannames voor toekomstige gebeurtenissen voor de modules A4 t/m D. De norm moet worden gebruikt in samenhang met aanvullende PCR’s (zie volgende paragraaf) en andere normen en richtlijnen en het geheel is te omvangrijk om hier in detail te behandelen. We gaan hieronder wel in op een paar belangrijke onderdelen van de norm in relatie tot cement en beton.

  • Ten aanzien van de berekening van de indicator GWP (klimaatverandering) staat in de norm (paragraaf 5.4.3, carbon offset, carbon storage and delayed emissions) dat effecten van tijdelijke koolstofopslag en vertraagde emissies niet meegenomen mogen worden in de berekening van de GWP. Het effect van permanente biogene koolstofopslag mag ook niet worden meegenomen in de berekening van de GWP. Dat eerste is niet direct relevant voor beton; zowel CO2-afvang en opslag (CCS) als CO2-opslag door carbonatatie betreffen permanente vastlegging van koolstof. Dat laatste raakt echter het gebruik van zogeheten biochar als vulstof of toeslagmateriaal in beton. Biochar kan een fors negatief CO2-profiel hebben, maar dat mag volgens EN 15804 dus niet worden meegenomen in de berekening van de GWP-indicator (het CO2-profiel) van beton.
  • De norm hanteert het ‘polluter pays principle’. Dat wil zeggen dat de milieueffecten van de afvalverwerking worden toegekend aan het product dat tot afval heeft geleid, totdat de einde-afval status is bereikt. Dit principe heeft tot gevolg dat de milieukosten van secundaire toeslag­materialen over het algemeen wat lager zijn dan de milieukosten van primaire toeslagmaterialen. Ook secundaire vulstoffen kunnen door dit principe een relatief lage MKI hebben, maar net als bij toeslagmaterialen is het sterk afhankelijk van de processtappen die plaatsvinden tussen ‘einde afvalstatus’ en het eindproduct dat geschikt is voor toepassing in beton. Het ‘polluter pays principe’ heeft ook tot gevolg dat de milieu-impact van het verbranden van secundaire brandstoffen bij de productie van portlandcementklinker meestal wordt toegekend aan de LCA van de oorspronkelijke producten.
  • Hoogovenslak is een bijproduct van de productie van ruwijzer. Bij de productie van ruwijzer komt veel CO2 vrij, maar slechts een klein deel daarvan wordt toegekend aan de hoogovenslak. De toekenning van een klein deel van de milieu-impact van de ruwijzerproductie aan de hoog­ovenslak is op basis van de in EN 15804 opgenomen regels voor bijproducten. Wanneer een proces niet gesplitst kan worden moet rekening worden gehouden met het hoofddoel van het proces. Verder is de economische waarde van de producten van belang. Bij kleine verschillen moet gekeken worden naar het volume of de massa van de producten. Bij grote verschillen moet echter worden gekeken naar de economische waarden. Voor hoogovenslak geldt dat het hoofddoel van het productieproces de productie van ruwijzer is. Het verschil in economische waarde tussen ruwijzer en hoogovenslak is groot. Daarom moet voor hoogovenslak economische allocatie worden toegepast.

EN 15804 is van toepassing voor alle bouwmaterialen en dus zeer generiek. EN 15804 geeft daarom aan dat er aanvullende richtlijnen kunnen worden gemaakt voor een specifiek materiaal of groep van materialen. Hierover gaat de volgende paragraaf.

10.3 PCR’s

De Europese norm EN 15804 geeft de basisregels (‘core product category rules’) voor het opstellen van EPD’s voor alle bouwmaterialen en diensten. De norm is daarmee onvermijdelijk zeer generiek, waardoor voor een specifiek product er op onderdelen interpretatieverschillen kunnen ontstaan tussen verschillende LCA-uitvoerders. Naast deze core PCR kan er daarom behoefte zijn aan complementaire product category rules (c-PCR) voor een specifiek product of groep van producten, waarin additionele eisen worden gegeven die uiteraard niet strijdig mogen zijn met EN 15804. Het gaat bij zo’n c-PCR, hierna afgekort tot PCR, vooral om het concreter maken van de generieke eisen van EN 15804 voor een specifiek product of proces.

Er zijn diverse Europese PCR’s voor bouwmaterialen en grondstoffen. Zo is er een Europese PCR voor beton en een Europese PCR voor cement. De Europese PCR voor beton, EN 16757, geeft onder andere richtlijnen voor het berekenen van de CO2-opname door carbonatatie in de modules B, C en D van EN 15804. Dit soort details passen uiteraard niet in een Europese norm voor alle bouwmaterialen, maar het is wel wenselijk dat LCA-uitvoerders voor beton dezelfde werkwijze hanteren. De Europese PCR voor cement, EN 16908, verduidelijkt onder andere wat het ‘polluter pays principle’ (‘de vervuiler betaalt’) betekent voor cement.

Europese PCR’s zijn een belangrijke aanvulling op EN 15804. Europese PCR’s, ook de PCR’s voor cement en beton, laten helaas ook nog vaak veel ruimte voor interpretatieverschillen tussen LCA-uitvoerders. In Nederland spelen EPD’s via de MKI en de MPG (Milieuprestatie Gebouw) echter een grote rol. Het is daarom van belang dat verschillen in EPD’s van dezelfde producten maar van verschillende producenten worden veroorzaakt door verschillen in het productieproces en niet door verschillen in werkwijze tussen verschillende LCA-uitvoerders of LCA-rekenmethodes. De kwaliteit van de milieudata kan worden verbeterd door in aanvulling op EN 15804 en een eventueel beschikbare (vaak nog vrij generieke) Europese PCR ook een (meer gedetailleerde) Nederlandse PCR op te stellen. Er is een Nederlandse PCR beschikbaar voor onder andere cement. Van toepassing zijnde Nederlandse PCR’s (die worden gebruikt in combinatie met de Europese PCR en EN 15804) zijn te downloaden vanaf de website van Stichting NMD.

10.4 Europese PCR voor beton EN 16757: grondstoffen en einde levensfase

De Europese norm EN 16757 geeft regels voor EPD’s voor beton en betonelementen in aanvulling op EN 15804. De PCR volgt de structuur van EN 15804 en geeft bij veel onderwerpen eenvoudig aan dat EN 15804 van toepassing is. Bij een groot aantal paragrafen van EN 15804 worden echter uitgebreide toelichtingen of voorschriften gegeven, die uiteraard niet strijdig met maar complementair zijn aan EN 15804.
In EN 16757 wordt aangegeven dat EPD’s van de grondstoffen voor beton, die modules A1 t/m A3 beschrijven, gebruikt kunnen worden voor de beoordeling van module A1 van betonmortel of een betonproduct. Dit wordt schematisch weergegeven in onderstaande figuur.

Figuur 10.2 Relatie tussen EPD’s van grondstoffen en van beton

In het geval van cement gaat het bij A1 onder andere om de winning van kalksteen en klei, bij A2 om het transport van deze en andere grondstoffen naar de cementfabriek en bij A3 om de productie van cement. Het totaal van A1-A3 van cement en van de overige grondstoffen voor beton vormen samen module A1 van beton. Het transport van de grondstoffen naar de betonproducent zit in module A2 van beton.

De PCR geeft ook belangrijke aanwijzingen voor de modules C en D, samengevat in onderstaande figuur (figuur 5 van EN 16757).

Figuur 10.3 Gangbare processen bij einde levensfase van beton en toewijzing aan de modules C1 C4 en D,

10.5 MKI

Een LCA resulteert in een milieuprofiel (vast te leggen in een EPD): een opsomming van milieueffecten verdeeld over een aantal categorieën. Door aan elke milieu-impactcategorie een weegfactor te koppelen kan het milieueffect van een product in één getal worden uitgedrukt: de milieukostenindicator oftewel de MKI. Met de MKI kunnen EPD’s van producten makkelijk onderling worden vergeleken.
Tot 2021 waren er 11 milieu-impactcategorieën, maar vanwege de herziening van EN 15804 in 2019 is het sinds 2021 verplicht om de effecten voor in totaal 19 milieu-impactcategorieën te bepalen. Eind 2025 zijn in het Staatsblad voor de 19 milieu-impact categorieën weegfactoren gepubliceerd, zodat sindsdien ook op basis van de 19 indicatoren een MKI kan worden berekend.

De weegfactoren werden voorheen ook wel schaduwprijzen of milieuprijzen genoemd. Deze factoren zijn bepaald door het inschatten van kosten voor preventie van de milieueffecten of de kosten van de ontstane schade. Achtergrondinformatie over de bepaling van weegfactoren voor set A2 wordt gegeven in het rapport Milieuprijzen als weegfactor in de bepalingsmethode milieuprestatie bouw­werken van CE Delft (2020). Een paar weegfactoren zoals gepubliceerd in het Staatsblad in 2025 wijken overigens af van de publicatie van CE Delft in 2020.

In onderstaande tabellen staan de weegfactoren voor set A1 en set A2.

Tabel 10.3 De weegfactoren voor de 11 milieu-impact categorieën uit EN 15804:2012 (set A1)
Tabel 10.4 De weegfactoren voor de 19 milieu-impact categorieën uit EN 15804:2012+A2:2019 (set A2)

De MKI van beton (of van een grondstof voor beton) wordt berekend door voor alle milieu-impactcategorieën de in de EPD opgenomen waarden voor de modules A1 t/m D (voor grondstoffen A1 t/m A3) te vermenigvuldigen met de betreffende weegfactor en de zo verkregen waarden op te tellen.
In de volgende tabellen worden voorbeelden gegeven voor de berekening van de MKI van beton op basis van hoogovencement CEM III/B voor set A1 en set A2.

Tabel 10.6 Voorbeeldberekening van de MKI op basis van set A2 voor 1 m³ beton met hoogovencement CEM III/B 42,5 N

Uit de voorbeeldberekeningen van de MKI volgt direct dat de nieuwe MKI op basis van 19 indicatoren veel hoger is dan de oude MKI op basis van 11 indicatoren. Bij beton gaat het om grofweg een factor 2. Wat ook opvalt is dat het aandeel van de CO2-emissies in de MKI in set A2 een stuk hoger is dan in set A1, ondanks het grotere aantal indicatoren. Dit komt uiteraard door de fors hogere weegfactor voor CO2 in set A2: € 116,- in plaats van € 50,- per ton CO2.
Bovenstaande berekeningen zijn gebaseerd op een gemiddelde betonsamenstelling met gemiddelde profielen voor de grondstoffen (voor cement op basis van de NL-PCR Cement). De MKI van een specifieke betonsamenstelling met CEM III/B cement kan makkelijk meerdere euro’s afwijken van de in de tabellen gegeven voorbeelden.

Voor beton op basis van portlandcement CEM I liggen de MKI’s een stuk hoger, vooral door het hogere CO2-profiel van het cement. In onderstaande tabellen worden voorbeelden gegeven voor beton op basis van portlandcement CEM I 52,5 R voor set A1 en set A2.

Tabel 10.7 Voorbeeldberekening van de MKI op basis van set A1 voor 1 m³ beton met portlandcement CEM I 52,5 R
Tabel 10.8 Voorbeeldberekening van de MKI op basis van set A2 voor 1 m³ beton met portlandcement CEM I 52,5 R

Bij het toetsen van de MKI van een betonsamenstelling aan een eis is het van belang om goed te kijken naar de details. In principe geldt de Bepalingsmethode / EN 15804: berekening van de MKI op basis van alle modules (A1 t/m D) en met gebruikmaking van aangewezen PCR’s zoals de Nederlandse PCR voor cement. Soms wordt hiervan echter afgeweken. Zo zijn er vanuit het Betonakkoord grenswaarden voor milieukosten vastgelegd (op basis van set A1), waarbij de grenswaarden zijn berekend op basis van de modules A1-A3 en zonder gebruik te maken van de NL-PCR Cement. De grenswaarden zijn gebaseerd op beton met CEM III/A (plafondwaarden) en CEM III/B (koploperwaarden).

Het verschil tussen milieukosten berekend over A1-A3 en de MKI berekend over A1 t/m D kan bij bouwmaterialen zeer groot zijn. Zo komt bij hout de in module A opgenomen CO2 weer voor het grootste gedeelte vrij in module C. Bij beton zijn de verschillen echter beperkt. In de modules C zitten milieulasten en in module D milieubaten. De milieulasten zijn over het algemeen net wat groter, waardoor de reguliere MKI van beton (op basis van A1 t/m D) zo’n 5 tot 10 % hoger zal liggen dan milieukosten berekend op basis van modules A1-A3.

Meer informatie over het meten van duurzaamheid van beton wordt gegeven in het boekje De code van duurzaam beton ontcijferd. Hierin wordt uitgebreider ingegaan op het maken van LCA’s, de MKI, de MPG, de WLC-GWP en Europese en Nederlandse PCR’s. Een pdf-versie van dit boekje kan worden gedownload door op onderstaande afbeelding te klikken: