BetonZakboek 2027

hfst. 9  -MECHANISCHE EIGENSCHAPPEN-

Cement&BetonCentrum logo

Klik om terug te gaan naar overzichtspagina

9.1 Introductie

In dit hoofdstuk beschrijven we kort de belangrijkste mechanische eigenschappen van beton. Bij de mechanische eigenschappen gaat het om het gedrag van beton onder belasting, oftewel om het constructief gedrag van beton. We beperken ons hier tot de druksterkte, treksterkte, elasticiteitsmodulus, krimp en kruip en thermische vervorming van beton.

9.2 Sterkte en vervormingseigenschappen van beton (EN 1992-1-1+C2:2011)

In onderstaande tabel worden de sterkte- en vervormingseigenschappen van normaal beton gegeven. Eurocode 2 geeft ook regels voor lichtbeton.

Tabel 9.1 Sterkte en vervormingseigenschappen van beton

9.3 Treksterkte

De treksterkte van beton is aanzienlijk lager dan de druksterkte. Afhankelijk van de sterkteklasse is de treksterkte ongeveer 8 tot 10 % van de druksterkte. De treksterkte neemt toe met de druksterkte, maar de verhouding tussen de treksterkte en de druksterkte neemt af met toenemende druksterkte.

In de Eurocode worden voor het verband tussen de treksterkte (fctm) en de karakteristieke cilinderdruksterkte fck onderstaande formules gegeven:

Voor de sterkteklassen t/m C50/60:             ftcm = 0,30·fck2/3
Voor de sterkteklassen > C50/60:                   ftcm = 2,12·ln(1+(fcm/10))

Omdat beton een bros materiaal is en gevoelig voor lokale spanningsconcentraties, vertoont de treksterkte meer spreiding dan de druksterkte. De zuivere axiale treksterkte is bovendien moeilijk nauwkeurig te bepalen vanwege de hoge eisen aan de proefstukken, de belastinginleiding en de uitlijning van de trekbelasting. Daarom wordt in de praktijk meestal de splijttreksterkte of de buigtreksterkte bepaald, die eenvoudiger en reproduceerbaarder zijn te meten. De splijttreksterkte is ongeveer 5 tot 20 % hoger dan de zuivere (axiale) treksterkte. De buigtreksterkte is ongeveer 1,5 tot 2 maal zo hoog als de zuivere treksterkte.

De treksterkte wordt vooral bepaald door de hechting tussen de cementsteen en het toeslagmateriaal. Gebroken toeslagmateriaal heeft over het algemeen een betere aanhechting aan en mechanische verankering in de cementsteen, waardoor beton met gebroken toeslagmateriaal (bij gelijke druksterkte) over het algemeen een hogere treksterkte heeft dan beton met glad rond toeslagmateriaal. Een goede korrelopbouw en een kleinere maximale korrelgrootte kunnen spanningsconcentraties verlagen en daarmee ook de treksterkte wat verhogen.

9.4 Elasticiteitsmodulus

De elasticiteitsmodulus (E-modulus) is een materiaaleigenschap dat de verhouding weergeeft tussen de (druk- of trek-)spanning en de door deze spanning veroorzaakte elastische vervorming. Deze relatie, bekend als de Wet van Hooke, is in formule als volgt:

        E = σ/ε,

Waarin:
E = elasticiteitsmodulus (N/mm2)
σ = spanning (N/mm2)
ε = specifieke vervorming (dimensieloos)

De spanning σ is kracht F (in N) gedeeld door het oppervlak A (in mm2) waarop die kracht werkt. De specifieke vervorming ε is de verlenging (rek) of verkorting (stuik) van een materiaal per eenheid van lengte en daarom dimensieloos.

In de Eurocode wordt de volgende relatie gegeven tussen de E-modulus en de gemiddelde cilinderdruksterkte: Ecm = 22·(fcm/10)0,3, waarbij de druksterkte in MPa wordt ingevuld en de formule de E-modulus in GPa geeft.

De standaard relatie tussen de druksterkte en de E-modulus geldt voor beton met zand en grind als toeslagmateriaal. Stijver toeslagmateriaal zoals basalt leidt tot een hogere E-modulus terwijl poreuzer en minder stijf toeslagmateriaal zoals zandsteen tot een lagere E-modulus leidt. In de Eurocode worden hiervoor correctiefactoren gegeven. Voor kalksteen en zandsteen moet de berekende E-modulus worden verlaagd met respectievelijk 10 en 30 % en voor basalt moet de E-modulus worden verhoogd met 20 %.

In tegenstelling tot de E-modulus van staal is de E-modulus van beton geen volledig constante materiaaleigenschap, omdat beton geen ideaal elastisch materiaal is. Zelfs bij relatief lage belastingsniveaus treedt er al enige niet-lineaire vervorming op; het spannings-rekdiagram loopt enigszins krom. Bij beton wordt daarom gewerkt met de zogeheten secansmodulus. Dit is de helling van de rechte lijn tussen de oorsprong en een vastgelegd punt op het spannings-rekdiagram: 0,4·fcm. Bij een belasting tot 40 % van de gemiddelde cilinderdruksterkte is de blijvende vervorming van beton gering en de spanning-vervorming relatie bij benadering als lineair te beschouwen.

Figuur 9.1 Schematische weergave van de spanning-rek relatie van beton en de benadering van de elasticiteitsmodulus

Bij het verharden van pas gestort beton neemt de elasticiteitsmodulus veel sneller toe dan de druksterkte en treksterkte. In de periode tussen grofweg 6 en 24 uur na aanmaak kan beton daardoor makkelijk scheuren als gevolg van belasting of verhinderde krimp.

9.5 Krimp

9.5.1 Soorten krimp

Bij beton kunnen we onder andere de volgende vormen van krimp onderscheiden:

  • Plastische krimp: krimp in de plastische fase, door afscheiding van water (bleeding) en verdamping van water. Doordat er water verdwijnt krimpt de nog plastische betonmassa.
  • Autogene krimp: krimp die optreedt zonder uitwisseling van vocht met de omgeving en bij constante temperatuur. Het is vooral het gevolg van inwendige uitdroging van beton door voortgaande hydratatie, maar omvat ook de hierna genoemde chemische krimp. Inwendige uitdroging treedt vooral op bij beton met een lage water-cementfactor.
  • Chemische krimp: krimp als gevolg van het feit dat de hydratatieproducten een kleiner volume innemen dan het cement en water. De chemische krimp is bij portlandcement zo’n 7 %. Deze krimp leidt uitwendig echter nauwelijks tot krimp; inwendig ontstaan er vooral poriën.
  • Uitdrogingskrimp: krimp als gevolg van het verdampen van niet-chemisch gebonden water. Hierdoor trekken de poriën samen en krimpt het beton.
  • Thermische krimp: krimp van beton door afkoelen. Dat kan zowel afkoeling van door externe factoren verwarmd beton zijn, zoals zoninstraling, maar ook afkoeling van jong beton dat is opgewarmd door hydratatiewarmte. Hierop wordt in paragraaf 9.7 verder ingegaan.

9.5.2 Vergelijking autogene krimp en uitdrogingskrimp

Zowel bij autogene krimp als bij uitdrogingskrimp wordt de krimp veroorzaakt door uitdroging. Desondanks zijn er, doordat het bij autogene krimp gaat om inwendige uitdroging, grote verschillen tussen deze twee vormen van krimp. Autogene krimp vindt uniform over de doorsnede plaats, terwijl uitdrogingskrimp van buiten naar binnen optreedt. Hierdoor is autogene krimp, in tegenstelling tot uitdrogingskrimp, niet afhankelijk van de afmetingen van een betonelement en van de luchtvochtigheid. Verder neemt de autogene krimp toe bij toenemende druksterkte (afnemende water-cementfactor) van het beton, terwijl de uitdrogingskrimp juist afneemt bij toenemende druksterkte. Bovendien treedt autogene krimp, omdat die afhankelijk is van de hydratatiesnelheid, veel sneller op dan uitdrogingskrimp.

In onderstaande figuren worden autogene krimp, uitdrogingskrimp en de totale krimp (de som van autogene en uitdrogingskrimp) met elkaar vergeleken voor een C35/45 op basis van een CEM I 42,5 N met water-cementfactor 0,45, voor een wand van 20 cm dik en een wand van 70 cm dik, met tweezijdige uitdroging. Zowel de autogene- als de uitdrogingskrimp zijn berekend op basis van de in Eurocode 2 (2011) gegeven modellen.
Uit de figuren blijkt dat ook bij een wand van 20 cm dik de autogene krimp een niet te verwaarlozen bijdrage levert aan de totale krimp (bij deze relatief lage water-cementfactor en een luchtvochtigheid van 80 %).

Figuren 9.2 en 9.3 Vergelijking autogene krimp, uitdrogingskrimp en de som daarvan bij een wand van 70 (boven) en 20 cm dik

9.5.3 Uitdrogingskrimp

Bij uitdroging zal eerst water verdampen uit de grotere poriën en later uit de kleinere poriën. Door het verdampen van water ontstaat er een meniscus in de poriën, dus een holle vloeistofspiegel. Hierdoor ontstaan er trekspanningen in de capillairen ofwel een onderdruk. Onder invloed van deze onderdruk vervormt de cementmatrix: de poriën worden kleiner en het beton krimpt.

De grootte van de uitdrogingskrimp wordt sterk bepaald door de afmetingen van een betonelement en door de luchtvochtigheid. Maar ook de betonsamenstelling heeft een grote invloed op de uitdrogingskrimp:

  • Meer cementsteen in beton betekent meer krimp (bij ongewijzigde kwaliteit cementsteen), aangezien hard dicht toeslagmateriaal zelf niet of nauwelijks krimpt.
  • Harde stijve toeslagmaterialen (hoge elasticiteitsmodulus) zoals grind, graniet en kalksteen zijn moeilijk samen te drukken en bieden daardoor meer weerstand tegen krimp dan minder stijve toeslagmaterialen zoals zandsteen.
  • Hoe hoger de sterkteklasse van het cement hoe meer krimp (bij gelijke druksterkte).
  • Omdat uitdrogingskrimp het gevolg is van capillaire spanningen heeft de poriënstructuur een grote invloed op de mate van uitdroging. De poriënstructuur hangt vooral af van de water-cementfactor, de hydratatiegraad en de cementsoort.

In onderstaande figuur wordt de relatie tussen de uitdrogingskrimp en de water-cementfactor en indirect ook het gehalte aan cementsteen getoond. Deze figuur is van toepassing voor een specifieke combinatie van proefstukafmetingen, luchtvochtigheid, sterkteklasse van het cement, soort toeslagmateriaal en nog enkele andere invloedsfactoren. Verder heeft de figuur betrekking op de uitdrogingskrimp. Bij lage water-cementfactoren wordt een belangrijk deel van het potentiële voordeel van een geringere uitdrogingskrimp weer teniet gedaan door de hogere autogene krimp.

Figuur 9.4 Eindwaarden van uitdrogingskrimp als functie van het cement- gehalte, water-cementfactor en watergehalte

9.5.4 Beperken van de krimp

De uitdrogingskrimp kan op verschillende manieren worden verlaagd. De uitdrogingskrimp neemt af als een trager cement wordt gebruikt en/of de water-cementfactor wordt verlaagd. De krimp kan ook worden verlaagd wanneer, door optimalisatie van de korrelpakking, het gehalte aan cementsteen wordt verlaagd. Ook met de keuze van het toeslagmateriaal kan de krimp worden beïnvloed. Aanvullend kan de uitdrogingskrimp worden verlaagd met een krimpreducerende hulpstof. Deze hulpstoffen werken vooral door het verminderen van de oppervlaktespanning van het poriewater. Dit leidt tot een vermindering van de capillaire spanning en daarmee vermindering van de krimp. Met deze hulpstoffen kan de krimp met maximaal circa 50 % worden gereduceerd.

Het verlengen van de nabehandeling vertraagt de start van de uitdrogingskrimp, maar heeft weinig invloed op de uiteindelijke grootte van de uitdrogingskrimp.

9.6 Kruip

Onder kruip verstaan we de tijdsafhankelijke vervorming van een materiaal onder constante belasting. Het gaat dus om een geleidelijke vervorming die optreedt na de direct optredende vervorming. Deze vervorming is voor het grootste gedeelte permanent en verdwijnt dus grotendeels niet wanneer de belasting wordt weggenomen.
De vervorming van beton door kruip kan na verloop van tijd fors groter zijn dan de elastische vervorming. Daarom moet terdege rekening worden gehouden met kruip. Het gaat bijvoorbeeld om de lange termijn doorbuiging van balken en vloeren en verkorting van kolommen en wanden.

De eindwaarde van de kruipvervorming εcc(∞,t0) bij een constante drukspanning σc, aangebracht op een ouderdom van het beton t0, wordt in de Eurocode gegeven door onderstaande formule:

Hierin is Ec de elasticiteitsmodulus van het beton na 28 dagen en φ(∞,t0) de (eindwaarde van de) zogeheten kruipcoëfficient.

De grootte van de vervorming door kruip is dus recht evenredig met de drukspanning gedeeld door de E-modulus van het beton en dus met de initiële elastische vervorming van beton. De kruipcoëfficient is de verhouding tussen de kruipver­vorming en de elastische vervorming.

De kruipcoëfficiënt φ kan (bij een belasting vanaf 28 dagen ouderdom) variëren van grofweg 0,8 tot ongeveer 4,2. Bij een relatieve vochtigheid van 100 % en een hoge sterkteklasse (C55/67) is φ slechts 0,8 terwijl bij een relatieve vochtigheid van 60 % en een sterkteklasse C12/15 φ 4,2 bedraagt. In dat laatste geval wordt de vervorming door kruip na verloop van tijd dus ruim viermaal zo groot (en de totale vervorming vijfmaal zo groot) als de initiële elastische vervorming.

In de Eurocode is een figuur opgenomen waaruit de kruipcoëfficiënt kan worden bepaald, wanneer er geen grote nauwkeurigheid nodig is en mits de belasting niet groter is dan 45 % van de karakteristieke sterkte van het beton. Deze figuur geeft de kruipcoëfficiënt weer als functie van de luchtvochtigheid (figuren voor 50 en 80 %), het tijdstip van belasten (t0), de sterkteklasse van het beton, de sterkteklasse van het cement (drie klassen) en de fictieve dikte h0 van het betreffende betonelement. De grens voor de belasting van 45 % is gesteld omdat daarboven door het ontstaan van micro­scheurtjes extra kruip ontstaat en er geen sprake meer is van een lineair verband tussen de elastische vervorming en de kruip.

Voor een meer nauwkeurige inschatting van de kruip worden in de Eurocode formules gegeven in bijlage B. Op basis van deze formules is onderstaande figuur gemaakt. Hierin wordt de kruip als functie van de tijd weergegeven voor twee kolommen met een diameter van 50 cm: een kolom met sterkteklasse C30/37 in een droog milieu (50 % RV) en met een belasting na 14 dagen en een kolom met sterkteklasse C55/67 buiten (80 % RV) die na 28 dagen wordt belast. In de figuur wordt de kruip ten opzichte van de elastische vervorming weergegeven. De werkelijke totale vervorming (elastisch + kruip) kan volgens de eerder gegeven formule worden berekend door de getallen langs de y-as te vermenigvuldigen met de belasting gedeeld door de E-modulus.
Ongeveer 50 % van de uiteindelijke kruip treedt op in de eerste paar maanden na aanbrengen van de belasting en ongeveer 90 % in de eerste paar jaar. Na 30 jaar kan de kruip als constant worden beschouwd en treedt er, mits de belasting niet wijzigt, geen verdere vervorming door kruip meer op.

Figuur 9.5 Kruip als functie van de tijd voor twee kolommen

9.7 Thermische vervorming

Net als de meeste andere materialen krimpt beton als het afkoelt en zet het uit als het opwarmt. Er is over een groot temperatuurbereik een lineaire relatie tussen de mate van uitzetting of krimp en de temperatuurverandering. De mate van krimp of uitzetting als functie van de verandering in temperatuur wordt de thermische uitzettingscoëfficiënt (α) genoemd. Deze coëfficiënt wordt uitgedrukt in µm/(m·°C) of 10-6/°C. In formule:

Waarin:
Δl           = de lengteverandering
α             = de thermische uitzettingscoëfficiënt
l              = de oorspronkelijke lengte
ΔT          = de temperatuursverandering

Voor grindbeton is de thermische uitzettingscoëfficiënt ongeveer 12·10-6. Bij een betonplaat van 5 meter en een temperatuurstijging van 20 °C bedraagt de uitzetting van de plaat dus 12·10-6·5·20 = 0,0012 meter = 1,2 mm.

De thermische krimp van verhardend beton kan op dezelfde manier worden ingeschat. Bij het opwarmen wil het verse beton uitzetten. De spanningen bij verhindering hiervan zijn echter nog beperkt door de lage E-modulus en drukspanningen zullen door relaxatie voor een belangrijk deel weer verdwijnen. Bij het afkoelen is de sterkte en stijfheid van het beton echter inmiddels wel substantieel en zal verhinderde thermische krimp tot trekspanningen en mogelijk scheurvorming leiden.

Omdat toeslagmaterialen zo’n 70 % van het volume innemen bepaalt het soort toeslagmateriaal in sterkte mate de thermische uitzettingscoëfficiënt. Voor beton met regulier kwartszand kunnen afhankelijk van het soort grof toeslagmateriaal onderstaande waarden voor de thermische uitzettingscoëfficiënt worden aangehouden:
Beton met grind:                         12·10-6
Beton met graniet:                     10·10-6
Beton met kalksteen:                  8·10-6

Deze verschillen in thermische uitzettingscoëfficiënt kunnen bij lange constructies leiden tot merkbare verschillen in benodigde dilatatievoorzieningen en in de optredende temperatuurspanningen wanneer vervormingen worden belemmerd.

De thermische uitzettingscoëfficiënt van wapeningsstaal bedraagt ongeveer 12·10-6/K. Deze waarde ligt dicht bij die van de meeste gangbare betonsoorten. Juist deze overeenkomst vormt een van de belangrijkste redenen voor de uitstekende samenwerking tussen beton en staal in gewapende betonconstructies. Bij temperatuurveranderingen vervormen beide materialen vrijwel evenveel, waardoor slechts beperkte spanningen ontstaan op het grensvlak tussen beton en wapening. Hierdoor blijven de hechting en de spanningsoverdracht ook bij wisselende temperaturen behouden.