BetonZakboek 2027

hfst. 6  -BETON-

Cement&BetonCentrum logo

Klik om terug te gaan naar overzichtspagina

6.1 Introductie

Dit hoofdstuk gaat over betonspecie en verhardend beton. Beton is een mengsel van cement, fijn en grof toeslagmateriaal en water en eventueel vulstoffen en hulpstoffen dat zijn eigenschappen ontwikkelt door hydratatie van cement. Betonspecie (Engels: fresh concrete) is beton waarbij de grondstoffen volledig zijn gemengd en die nog verwerkt en verdicht kan worden.

Beton moet voldoen aan de eisen van NEN-EN 206 en aan NEN 8005, de Nederlandse invulling van NEN-EN 206. Deze normen sluiten aan op de normen voor het ontwerpen van betonconstructies en voor het verwerken van beton.
In het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) worden de Eurocodes (NEN-EN 1990 serie) met nationale bijlagen aangewezen voor de toetsing van de constructieve vei­ligheid van bouwwerken. NEN-EN 1990 (Eurocode 0) geeft de grondslagen voor het constructief ontwerp en vormt samen met NEN-EN 1991 (Belastingen op constructies, Eurocode 1), de basis voor de overige mate­riaalspecifieke Eurocodes. Voor beton is Eurocode 2 (EN 1992-1-1) van toepassing als materiaalspecifieke invulling voor het constructieve ontwerp. Volgens Eurocode 2 moet beton voldoen aan NEN-EN 206.

In de Eurocode 2 staan formules en getallen waarmee de constructeur rekent. Op basis van de sterkteklasse van het beton worden alle andere relevante mechanische eigenschappen, zoals de elasticiteitsmodulus en de kruip, afgeleid. De milieutechnische levensduur, in de Eurocode 2 duurzaamheid genoemd, wordt gebaseerd op de hoeveelheid cement en water, door per milieuklasse een bovengrens te stellen aan de water-cementfactor.
De rekenregels en de (nationale) eisen voor de technische levensduur zijn gebaseerd op regulier beton met op portlandcementklinker gebaseerd cement (EN 197 serie) en op basis van natuurlijke harde dichte toeslagmaterialen (EN 12620) en lichte toeslagmaterialen (EN 13055). Deze koppeling is noodzakelijk omdat andere grondstoffen tot wezenlijk andere eigenschappen kunnen leiden. De normen voor beton en voor grondstoffen voor beton vormen dus één geheel.

De relaties tussen de verschillende normen worden in onderstaand schema weergegeven.

Figuur 6.1 Schema regelgeving en onderliggende normen

6.2 Klassen voor de eigenschappen van beton

6.2.1 Sterkteklassen

De in NEN-EN 206 opgenomen sterkteklassen voor normaal en zwaar beton worden weergegeven in onderstaande tabel. Naast deze tabel is er een vergelijkbare tabel voor lichtgewicht beton opgenomen in NEN-EN 206.

Tabel 6.1 Sterkteklassen normaal en zwaar beton volgens NEN-EN 206

De druksterkteklassen hebben betrekking op de druksterkte bepaald aan kubussen of cilinders na 28 dagen verharden bij 20 °C. De kubusdruksterkte wordt bepaald aan kubussen met een ribbe van 150 mm; de cilinderdruksterkte wordt bepaald aan cilinders met een diameter van 150 mm en een hoogte van 300 mm. Door de hoogte/diameterverhouding van 2 wordt met cilinders een ongeveer 18 % lagere druksterkte gevonden dan met kubussen.
Wanneer kubussen met een ribbe van 100 mm worden gebruikt moeten de resultaten worden gecorrigeerd door ze te vermenigvuldigen met een correctiefactor van 0,91.

Voor elk individueel beproevingsresultaat fci geldt:

fci ≥ (fck  – 4) N/mm2

Bij aanvangsproductie geldt dat het gemiddelde fcm van 3 resultaten minimaal 4 N/mm2 hoger moet zijn dan de minimale karakteristieke druksterkte:

fcm ≥ (fck + 4) N/mm2

Voor een C30/37 moet de gemiddelde druksterkte van 3 kubussen dus minimaal 41 N/mm2 bedragen en mag geen enkele kubus een lagere druksterkte hebben dan 33 N/mm2.

Bij een continue productie moet de standaardafwijking σ van de populatie worden geschat op basis van (minimaal) 35 monsters die zijn genomen tijdens een periode van meer dan drie maanden. Vervolgens geldt voor de gemiddelde druksterkte fcm van (minimaal) 15 beproevingsresultaten:

fcm ≥ (fck + 1,48·σ) N/mm2

Daarnaast moeten ook alle individuele resultaten voldoen aan de eerder genoemde eis.

De standaardafwijking van de populatie kan gebruikt blijven worden voor de toetsing zolang deze niet significant wijzigt. Indien nodig moet een nieuwe standaardafwijking worden berekend op basis van de laatste 35 waarnemingen. De standaardafwijking van de populatie σ hoeft niet te worden aangepast als voor de standaardafwijking van de laatste 15 waarnemingen geldt:

0,63·σ ≤ s15 ≤ 1,37·σ

6.2.2 Milieuklassen

De constructeur moet niet alleen de sterkteklasse specificeren maar, ten behoeve van de technische levensduur, ook de milieuklassen. In NEN-EN 206 zijn achttien milieuklassen gedefinieerd, verdeeld over zes hoofdgroepen. Per bouwdeel zijn meestal meerdere milieuklassen van toepassing. Naast de milieuklasse X0 (geen risico op aantasting) hebben de milieuklassen ofwel betrekking op corrosie van de wapening of op aantasting van het beton.

Corrosie van wapening
De hoofdgroep XC, carbonatatie, is bij gewapend beton altijd van toepassing. Bij carbonatatie dringt koolstofdioxide (CO2) uit de lucht het beton in. Dit heeft een verlaging van de pH-waarde in het beton tot gevolg, waardoor wapening minder wordt beschermd tegen corrosie. De mate van binnendringen van koolstofdioxide bepaalt het risico op aantasting van de wapening en is afhankelijk van de vochthuishouding in de betondekking.
Hoofdgroep XD betreft blootstelling aan chloriden anders dan afkomstig uit zeewater. Denk aan zwembaden, chloride houdend industriewater en strooizout. Samen met de mate van aanwezigheid van vocht wordt de indeling in een milieuklasse bepaald.
Hoofdgroep XS is vergelijkbaar met hoofdgroep XD. Alleen zijn bij XS de chloriden afkomstig uit zeewater. De mate van contact met zeewater bepaalt het risico op wapeningscorrosie.

Aantasting van beton
De hoofdgroep XF is van toepassing op beton dat wordt blootgesteld aan vorst, al of niet in combinatie met dooizouten. De kans op aantasting is afhankelijk van of er wel of geen dooizouten aanwezig zijn en of de poriën van het beton al dan niet verzadigd zijn met water.
De hoofdgroep XA is van toepassing als er sprake kan zijn van chemische aantasting. Om vast te stellen of dit het geval is en in welke mate, moet tabel 2 van NEN-EN 206 worden toegepast.

De indeling in milieuklassen is weergegeven in onderstaande tabel.

Tabel 6.2 Milieuklassen beton volgens NEN-EN 206

Tabel 2 van NEN-EN 206 geeft grenswaarden voor de milieuklassen voor chemische aantasting door natuurlijke grond en grondwater. Deze hieronder weergegeven tabel is gebaseerd op een water-/grondtemperatuur tussen 5 °C en 25 °C en een zo lage watersnelheid dat een statische situatie wordt benaderd. De ongunstigste waarde van alle afzonderlijke chemische bestanddelen bepaalt de milieuklasse.
Wanneer twee of meer agressieve bestanddelen tot dezelfde klasse leiden moet aan het milieu de naast hogere klasse worden toegekend, tenzij een speciale studie voor een dergelijk bijzonder geval aantoont dat dit niet nodig is.

Tabel 6.3 Chemische bestanddelen en beproevingsmethode voor milieuklassen XA

Voor gevaar voor chemische aantasting anders dan door grond en grondwater kan voor de bepaling van de juiste milieuklasse bijlage AA van NEN 8005 worden gebruikt.

In onderstaande figuur wordt een beeld gegeven van de mogelijk van toepassing zijnde milieuklassen. De eisen die aan de betonsamenstelling worden gesteld als gevolg van de aangewezen milieuklassen worden gegeven in paragraaf 6.3.

Figuur 6.2 Aanduiding milieuklassen in situatie

6.2.3 Consistentieklassen

Onder verwerkbaarheid van betonspecie verstaan we het gedrag van de specie tijdens het mengen, transporteren, storten, verdichten en afwerken. Voor een aantal eigenschappen zijn in NEN-EN 206 klassen gedefinieerd. Het gaat hierbij om diverse consistentieklassen en specifiek voor zelfverdichtend beton aanvullend om klassen voor de stabiliteit, taaiheid en blokkeringsgevoeligheid.

De verschillende klassen worden in de volgende tabellen weergegeven. Ten aanzien van de consistentieklassen zijn de in Nederland aanbevolen klassen groen gemarkeerd. Dit zijn de volgende klassen:

Tabel 6.4 In Nederland aanbevolen consitentieklassen

Het is echter toegestaan om andere klassen uit NEN-EN 206 overeen te komen of om richtwaarden te hanteren.

Tabellen 6.5 Kenmerken consistentieklassen

Voor zelfverdichtend beton kunnen aanvullend onderstaande klassen worden overeengekomen:

Tabellen 6.6 Kenmerken consistentieklassen zelfverdichtend beton

Volgens BRL 1801 moet zelfverdichtend beton, naast vloeimaatklasse SF2 of SF3, tevens voldoen aan de klassen VF1 of VF2, SR1 of SR2 en PJ1 of PJ2.

NEN-EN 206 kent voor de blokkeringsgevoeligheid van zelfverdichtend beton naast de klassen PJ1 en PJ2 (op basis van de J-ring) ook nog de klassen PL1 en PL2 (op basis van de L-box). De L-box wordt in Nederland echter vrijwel niet gebruikt.

De vloeimaat en de trechtertijd (viscositeit tv) van zelfverdichtend beton zijn van grote invloed op het risico op ontmenging, luchtinsluiting en de blokkeringsgevoeligheid. In onderstaande figuur wordt de relatie tussen deze eigenschappen globaal weergegeven. Het gedrag van zelfverdichtend beton is uiteraard sterk afhankelijk van onder andere de gebruikte hulpstof(fen) en soort en hoeveelheid vulstof en daarom dient de figuur slechts ter indicatie.

Figuur 6.3 Indicatie relatie tussen vloeimaat en trechtertijd

6.2.4 Klassen voor het chloridegehalte

Het gehalte aan chloriden in beton mag niet hoger zijn dan weergegeven in onderstaande tabel. Het gehalte aan chloriden moet worden berekend op basis van de maximale chloridegehaltes van de grondstoffen.

Tabel 6.7 Klasse en kenmerken voor chloridegehalte

Calciumchloride en chloridehoudende hulpstoffen mogen niet worden toegevoegd aan beton dat wapening, voorspanstaal of andere ingesloten metalen bevat.

Als vulstof(fen) wordt gebruikt en in rekening wordt gebracht als bindmiddel, dan wordt het chloridegehalte uitgedrukt als het percentage chloride-ionen t.o.v. de massa cement plus de massa van de vulstof(fen) die als bindmiddel in rekening wordt gebracht.

6.2.5 Overige eisen

Naast de klassen voor de druksterkte, verwerkbaarheid, milieu en het gehalte aan chloriden stelt NEN-EN 206 nog enkele generieke eisen:

  • De temperatuur van betonspecie mag op het moment van levering niet lager zijn dan 5 °C.
  • Voor normaal beton moet de volumieke massa in ovendroge toestand groter zijn dan 2000 kg/m3 en niet groter zijn dan 2600 kg/m3.

6.3 Eisen aan de betonsamenstelling

6.3.1 Hoeveelheid fijn materiaal

NEN 8005 stelt eisen aan het minimum gehalte aan fijn materiaal voor betonspecie in consistentieklasse S3 en hoger. De hoeveelheid fijn materiaal is de hoeveelheid liters materiaal kleiner dan 0,250 mm bestaande uit cement, vulstoffen, toeslagmateriaal dat de zeef 0,250 mm passeert en ingebrachte lucht boven de 2,0 %.

De minimale hoeveelheid fijn materiaal per m3 beton is afhankelijk van de grootste korrelafmeting D van het toeslagmateriaal en wordt weergegeven in onderstaande tabel.

Tabel 6.8 Minimale hoeveelheid fijn materiaal bij grootste korrelafmeting D

De aangegeven hoeveelheden zijn een minimum. Afhankelijk van de toepassing en verwerking, bijvoorbeeld verpompen, kan een hoger gehalte aan fijn materiaal nodig zijn. Verder geldt in het algemeen dat de behoefte aan fijn materiaal toeneemt naarmate de consistentieklasse hoger wordt.

Voor het meerekenen van met behulp van een luchtbelvormer ingebrachte lucht geldt dat de hoeveelheid fijn materiaal (in liters) gelijk is aan: (gemeten luchtgehalte – 2,0 % V/V) x 10. Bij een gemeten luchtgehalte van 5,0 % mag dus 30 liter worden meegerekend als fijn materiaal.

6.3.2 Eisen betonsamenstelling afhankelijk van de milieuklasse

In NEN 8005 worden eisen gesteld aan het minimum cementgehalte/bindmiddelgehalte en de maximaal toegestane watercementfactor/waterbindmiddelfactor op basis van de milieuklassen. De eisen worden weergegeven in onderstaande tabel. Voor de betonsamenstelling is uiteraard de zwaarste voorgeschreven milieuklasse maatgevend.

Tabel 6.9 Minimum cement-/bindmiddelgehalte en maximaal toegestane water-cement-/waterbindmiddelfactor op basis van de milieuklassen.

Opmerkingen bij tabel 6.9:

  • De voor X0 genoemde grenswaarden gelden alleen voor onderwaterbeton in niet-agressief water. Voor ongewapend beton gelden geen grenswaarden.
  • Voor massabeton zijn in NEN 8005 aangepaste grenswaarden opgenomen voor de milieuklassen XD3, XS2 en XS3.
  • In milieuklassen XA2 en XA3 moet cement met een hoge bestandheid tegen sulfaten worden gebruikt als beton wordt blootgesteld aan oplossingen met meer dan 600 mg SO42-/l of aan grond met een gehalte aan sulfaten van meer dan 3000 mg/kg. CEM I-SR 5, CEM IV/A-SR en CEM IV/B-SR zijn hierbij uitgesloten.
  • Voor CEM III/B mag worden aangenomen dat deze minimaal 25 % klinker bevat, tenzij de producent anders declareert op de productinformatie.
  • Bij XF4 wordt voor vloeren en wegen aanbevolen om een klinkergehalte van minimaal 50 % aan te houden en uit te gaan van nabehandelingsklasse 4.

Bij het bepalen van het minimale klinkergehalte van combinaties van cement(en) en vulstoffen moet de totale hoeveelheid vulstof worden meegerekend, tenzij de vulstof geen of zeer weinig calciumhydroxide verbruikt. De calciumhydroxide consumptie moet dan lager liggen dan 250 mg/g, bepaald volgens bijlage DD van NEN 8005. Voor kalksteenmeel met een gehalte aan carbonaten van minimaal 90 % mag worden aangenomen dat hieraan wordt voldaan.

Naast calciumhydroxide bevat cementsteen vooral calciumsilicaathydraatverbindingen (CSH-gel) en daarnaast andere verbindingen zoals ettringiet. In niet-gecarbonateerd beton zijn deze componenten stabiel door de hoge pH en calciumionen in het poriewater. Door carbonatatie daalt echter de pH van het poriewater van ruim 13 tot minder dan 8. Zodra de pH voldoende is gedaald, zal op termijn ook een groot deel van het calcium in de CSH-gel, de basis van cementsteen, langzaam worden omgezet in calcium­car­bo­naat. Er ontstaat dan een soort silicagel die poreuzer en zwakker is dan de oorspronkelijke CSH-gel. Door de lagere kalkbuffer (de hoeveelheid Ca(OH)2 die bij de hydratatie van het cement is ontstaan) treedt dit effect veel eerder op bij hoogovencement dan bij portland­cement. Alhoewel toepassing van hoogovenslak en puzzolanen in eerste instantie juist zorgen voor een dichtere microstructuur neemt door carbonatatie bij lage klinkergehaltes de porositeit aan het oppervlak (de gecarbonateerde zone) en daarmee de permeabiliteit dus sterk toe.
De in NEN 8005 opgenomen eisen aan het minimum klinkergehalte zijn vooral gebaseerd op hoogovenslak. In het geval van hoogovenslak is er, als gevolg van carbonatatie, bij minder dan circa 25 % klinker sprake van een sterk verminderde weerstand tegen onder andere chloride-indringing en vorstdooiwisselingen. Voor aantasting door vorst in combinatie met dooizouten ligt dit omslagpunt al bij circa 50% klinker. Om die reden wordt voor betonwegen ook geen hoogovencement CEM III/B toegepast, maar bijvoorbeeld wel een hoogovencement CEM III/A of een portlandcomposietcement. Bij portlandcement neemt door carbonatatie de porositeit juist iets af, waardoor het oppervlak dichter en harder wordt.

Het klinkergehalte waaronder er sprake is van een sterke toename in porositeit door carbonatatie ligt bij een bindmiddel met een puzzolaan een stuk hoger dan bij cement met hoogovenslak. Bij poederkoolvliegas ligt dit percentage niet bij circa 25 % klinker maar bij circa 60 % klinker, oftewel 40 % poederkoolvliegas. Dit is uiteraard het gevolg van de reactie van puzzolane vulstoffen met de calciumhydroxide die vrijkomt bij de hydratatie van cement. De consumptie van calciumhydroxide van een puzzolane vulstof is namelijk aanzienlijk hoger dan die van hoogovenslak.

Voor buitentoepassingen is het daarom verstandig om voor cement of combinaties van cement(en) en puzzolane vulstof(fen) (ongeacht of de vulstof als bindmiddel wordt meegerekend) aan te houden dat voor drie delen hoogovenslak minimaal een deel portlandcementklinker nodig is en voor een deel puzzolane vulstof minimaal 2 delen portlandcementklinker nodig zijn.

6.4 Dekking en scheurwijdte

In de Eurocode (de vigerende versie uit 2011) staan eisen aan de minimale dekking op de wapening als functie van de milieuklasse, waarbij de dekking kan worden verlaagd bij hogere sterkteklassen en moet worden verhoogd bij een langere ontwerplevensduur dan 50 jaar. De eisen zijn opgenomen in onderstaande tabel, samen met de in de Eurocode gestelde eisen aan de scheurwijdte. De in de informatieve bijlage F van NEN-EN 206 aanbevolen minimum sterkteklassen zijn ter informatie ook opgenomen in de tabel.

Tabel 6.10 Dekking en scheurwijdte per milieuklasse

Opmerkingen bij de tabel:

  • Bij voorspanstaal moet de dekking met 5 mm worden verhoogd (m.u.v. milieuklasse X0)
  • Bij een ontwerplevensduur van 75 jaar moet de dekking met 5 mm worden verhoogd.
  • Bij een ontwerplevensduur van 100 jaar moet de dekking met 10 mm worden verhoogd.
  • De dekking mag met 5 mm worden verlaagd als de sterkteklasse voldoet aan de in de vijfde kolom genoemde sterkteklasse.
  • Voor uitvoeringstoleranties moet in het ontwerp een toeslag van 5 mm worden opgenomen.
  • De betondekking moet minimaal gelijk zijn aan de staafdiameter.

6.5 Ontwerpen van een betonsamenstelling

Het ontwerpen van een betonsamenstelling begint met een inventarisatie van de eisen. Het gaat dan minimaal om de druksterkte, de consistentieklasse (of richtwaarde), de milieuklasse en de grootste korrelafmeting van het toeslagmateriaal Dmax. Daarnaast kunnen er aanvullende eisen worden gesteld, bijvoorbeeld aan de MKI, de volumieke massa, de sterkte-ontwikkeling en de weerstand tegen waterindringing. Verder zijn er eisen ten aanzien van het chloridegehalte, de temperatuur van de betonspecie en het voorkomen van betonschade door alkali-silicareactie (ASR). Het is aan de betontechnoloog om een samenstelling te ontwerpen die aan alle gestelde eisen voldoet. In deze paragraaf worden hiervoor enkele aanwijzingen gegeven.

6.5.1 Druksterkte

Voor reguliere betonsamenstellingen is er een goede relatie tussen de water-cementfactor en de gemiddelde druksterkte:

Waarin:
fcm,cube(n) = de gemiddelde kubusdruksterkte na n dagen verharding;
Nn             = de (norm-)sterkte van het gebruikte cement na n dagen;
wcf           = water-cementfactor.

De coëfficiënten a, b en c worden bepaald door het cement. In onderstaande tabel worden hiervoor waarden gegeven. Met deze waarden en de formule wordt een indicatie gekregen van de te verwachten druksterkte.

Tabel 6.11 Coëfficiënten a, b en c per type cement

De invloed van de water-cementfactor op de druksterkte is bij beton op basis van portlandcement CEM I veel sterker dan bij beton op basis van hoogovencement CEM III/B, zie onderstaande figuur. Voor de figuur is uitgegaan van een CEM I 42,5 N en een CEM III/B 42,5 N, beide met een 28-daagse normsterkte van 55 N/mm2.

Figuur 6.4 Invloed water-cementfactor op druksterkte

Een verhoogd luchtgehalte heeft een sterke invloed op de druksterkte. Reken voor iedere procent extra lucht boven 2,0 % V/V met 5 % sterkteverlies.

Als richtwaarde voor de gemiddelde druksterkte is het verstandig om voor een acceptabele goedkeurkans minimaal uit te gaan van de benodigde minimale karakteristieke kubusdruksterkte fck,cube + 1,96· σ. Bij een standaardafwijking σ van de populatie van bijvoorbeeld 3,2 en de sterkteklasse C30/37 is de streefwaarde voor de gemiddelde druksterkte dan 37 + 1,96 · 3,2 = 43,3 N/mm2. Een alternatieve werkwijze is om eenvoudig altijd 8 N/mm2 op te tellen bij de benodigde minimale karakteristieke kubusdruksterkte; de streefwaarde voor de druksterkte wordt dan 45 N/mm2 voor een C30/37.

De benodigde water-cementfactor kan uit de eerder gegeven formule worden berekend:

Uitgaande van een streefwaarde voor de druksterkte van 45 N/mm2 en hoogovencement CEM III/B 42,5 N met een normsterkte van 55 N/mm2 is de water-cementfactor voor het mengselontwerp dus 18/(45 – 0,75 · 55 + 30) = 0,53.
Wanneer er een eis aan de vroege sterkte gesteld wordt is die eis vaak bepalend voor de benodigde water-cementfactor in plaats van de voorgeschreven sterkteklasse.

6.5.2 Water-cementfactor

Niet alleen de sterkteklasse of een eis aan de vroege sterkte maar ook de voorgeschreven milieuklassen kunnen bepalend zijn voor de water-cementfactor/water-bindmiddelfactor. Hanteer voor het mengselontwerp een wcf/wbf die 0,02 lager ligt dan de maximaal toegestane wcf/wbf. Deze marge is nodig vanwege variaties in de hoeveelheid water in het toeslagmateriaal.

6.5.3 Grootste korrelafmeting van het toeslagmateriaal Dmax

De grootste korrelafmeting van het toeslagmateriaal wordt opgegeven door de constructeur. Voor het verwerken van de betonspecie is het wenselijk dat Dmax (ook wel aangeduid als Dboven van de grofste korrelfractie) kleiner of gelijk is aan:

  • 1/5 van de kleinste afstand tussen de bekistingswanden
  • 1/4 van de vrije ruimte tussen langsstaven bij in de grond gevormde palen
  • De vrije ruimte tussen evenwijdige spanelementen in het verankeringsgebied
  • 2/5 van de vloerdikte/druklaagdikte bij een in het werk gestorte vloer

Verder mag de vrije ruimte tussen wapeningsstaven niet kleiner zijn dan het maximum van de staafdiameter, Dmax + 5 mm of 20 mm.
In NEN 8005 en de Eurocode staan nog enkele aanvullende randvoorwaarden.

6.5.4 Waterbehoefte

De waterbehoefte van een betonmengsel wordt sterk bepaald door de grootste korrelafmeting van het toeslagmateriaal Dmax, de korrelverdeling (gebied A-B of A-C, zie hoofdstuk 2) en de consistentieklasse. In onderstaande tabel worden richtwaarden voor de waterbehoefte van betonspecie gegeven (in l/m3) voor de consistentieklassen C1, S2 en S3 bij een specietemperatuur van 20 °C.

De waarden in de tabel zijn van toepassing op regulier beton op basis van zand en grind. Gebroken toeslagmateriaal en/of een hoog gehalte aan fijn materiaal vraagt wat meer water; een luchtbelvormer verlaagt de waterbehoefte.
Voor consistentieklassen hoger dan S3 worden geen waarden gegeven. Hogere consistentieklassen worden in principe uitsluitend bereikt door  toepassing van een (super-)­plastificeerder.

Tabel 6.12 Richtwaarden voor de waterbehoefte van betonspecie

De specietemperatuur heeft een grote invloed op de waterbehoefte. Onder een specietemperatuur van ongeveer 13 °C blijft de waterbehoefte constant maar vanaf deze temperatuur neemt de waterbehoefte toe met ongeveer 0,5 % per °C stijging van de specietemperatuur. Bij een waterbehoefte van 180 l/m³ komt dat overeen met ongeveer 0,9 l/m³ per °C.

6.5.5 Specietemperatuur

De temperatuur van betonspecie mag op het moment van levering niet lager zijn dan 5 °C en ook ten behoeve van de bouwsnelheid kan het wenselijk zijn om de specietemperatuur te verhogen. Bepalend voor de specietemperatuur zijn hoofdzakelijk de temperatuur van het toeslagmateriaal en van het aanmaakwater. Het toeslagmateriaal heeft een lage soortelijke warmtecapaciteit maar vormt het grootste deel van de betonspecie. Het aanmaakwater heeft een beperkt gewicht maar water heeft een hoge soortelijke warmtecapaciteit.

De specietemperatuur Tb kan worden berekend met een warmtebalans van de grondstoffen:

Waarin:

Tb        = de specietemperatuur;
mi       = de massa van grondstof i;
ci         = de soortelijke warmtecapaciteit van grondstof i (in J/kg·K);
Ti         = de temperatuur van grondstof i.

Deze formule levert voor:
1880 kg zand en grind van 5 °C (warmtecapaciteit inclusief vocht 0,94 J/kg·K)
125 liter aanmaakwater van 60 °C (warmtecapaciteit 4,19 J/kg·K)
320 kg cement van 35 °C (warmtecapaciteit 0,85 J/kg·K)

een specietemperatuur op van:

(1880 · 0,94·5 + 320 · 0,85 · 35 + 125 · 4,19 · 60) / (1880 · 0,94 + 320 · 0,85 + 125 · 4,19) = 19,4 °C.

Zodra cement met water in contact komt ontstaat er kortstondig direct warmte als gevolg van de hydratatie aan het oppervlak van de cementdeeltjes, de reactie van C3A met sulfaat en de exotherme oplossing van bestanddelen. De bijdrage van deze initiële piek aan de specietemperatuur is sterk afhankelijk van het klinkergehalte van het cement en kan in orde van grootte 0,5 °C tot 2,5 °C bedragen. In onderstaande tabel is uitgegaan van een bijdrage van 1,5 °C.

Onderstaande tabel, die is berekend met bovenstaande uitgangspunten, kan worden gebruikt om een inschatting te krijgen van de specietemperatuur als functie van de temperatuur van het aanmaakwater en het toeslagmateriaal.

Tabel 6.13Inschatting specietemperatuur als functie van aanmaakwater en toeslagmateriaal